تازه های کتاب در ایران  - بخش دهم- دی ماه  139۷ 

 

نسرین پورهمرنگ

   

 کمدی، تراژدی و دین: درآمدی بر خرد شاد در برابر روان تراژیک/

جان مورل/ ترجمه‌ی البرز حیدرپور/ نشر مرکز/ ۲۲۴ صفحه

جهان برای آنان که می‌اندیشند کمدی است و برای آنان که احساس می‌ورزند تراژدی است.

جان مورل اندیشمندی در حوزه‌ی فلسفه‌ی طنز است و آثار متعددی در این زمینه به نگارش در آورده است. تلاش‌هایش در این زمینه مورد توجه دانشنامه‌ی اینترنتی استنفورد نیز قرار گرفته و مدخلی در این زمینه در این دانشنامه به نگارش درآورده است.

به اعتقاد این اندیشمند حوزه‌ی فلسفه‌ی طنز، کمدی، نراژدی و طنز به موضوعاتی یکسان در جهان، اما از دریچه‌هایی متفاوت می‌نگرند. آنها به شکاف هایی نگاه می‌کنند که پرسش‌برانگیز هستند، پرسش‌برانگیز از این نظر که چرا این شکاف‌ها ایجاد شدند و اگر ایجا نمی شدند، زندگی بشر به چه سمت و سویی می‌توانست در حرکت باشد. مورل در این کتاب تلاش می‌کند تا به خواننده نشان دهد که چگونه می‌توان از کنار شکاف‌ها عبور کرد، بدون این که پای فرد بغلتد و در آن شکافها فرو رود.

به نوشته‌ی مترجم در دیباچه‌ی کتاب همه‌ی ما در زندگی خود پیوسته با موقعیت‌هایی همسان رویارو می‌شویم که در آنها میان آنچه که هست و آنچه که باید باشد همخوانی و سازگاری نمی‌یابیم. این ناهمخوانی ها در هستی انسان و جهان ریشه دارد و زمان و مکان شاید تنها کیفیت و کمیت انها را تغییر دهد... جان مورل شیوه‌ی واکنش انسان‌ها را به این گونه ناهمخوانی ها بسته به نوع نگرش آنان می‌داند، به این که جهان و زندگی خود را تراژیک ببیند یا کمیک. بنابراین در اینجا تراژدی و کمدی نه به عنوان دو گونه‌ی ادبی بلکه به عنوان دو شیوه‌ی نگرش به چیزها یا دو نوع جهان‌بینی بررسی می شوند. از این رو شواهد کتاب بیش از آن که ادبیات باشد از زندگی‌نامه‌ها، رویدادهای تاریخی و رفتارهای روزمره گرفته شده است.

این کتاب در ۹ فصل تدوین شده است که به همراه مقدمه‌ی مترجم، دیباچه‌ی نویسنده، و یادداشت‌ها و نمایه در پایان کتاب منتشر و در اختیار خوانندگان قرار گرفته است. عناوین فصل‌های کتاب عبارتند از: برخی پیوندهای بنیادین، سرشت تراژدی، سرشت کمدی، بینش تراژیک در برابر بینش کمیک، بینش‌های تراژیک و کمیک در ادیان، ادیان شرقی، ادیان غربی، ایین‌های نوپدید، ارزش‌ شوخ‌طبعی در ادیان.

نویسنده در این اثر در تقسیم‌بندی ادیان به غربی و شرقی، از رویه‌ی جاافتاده‌ی دین پژوهان پیروی کرده است و ادیان بزرگ جهان را به دو دسته‌ی ادیان یکتاپرست و ابراهیمی و ادیان شرقی و غیرابراهیمی تقسیم کرده است.

مورل در ۴ فصل نخست کتاب به بررسی سرشت تراژدی و کمدی به عنوان دو شیوه نگرش به جهان می‌پردازد. وی این شیوه‌های نگرش را از منظر روان‌شناسی شناختی و جامعه‌شناسی بررسی می‌کند و ویژگی‌ها و تفاو‌تهای آنها را نشان می‌دهد.

 در فصلهای پنجم تا نهم، وی براساس ویژگی‌ها و تفاوتهایی که در چهار فصل پیشین مورد بررسی قرار داده است، خصلت‌های کمیک و تراژیک هر دین را نمایان می سازد و سعی می‌کند روشن سازد گرایش اصلی و چیره در آن دین معطوف به بینش کمیک است تا تراژیک.

جان مورل باورها و سنت‌های ادیان را همان‌گونه که مراجع رسمی این ادیان پذیرفته و اعلام کرده‌اند ملاک سنجش قرار می‌دهد و از نقد و بررسی درستی یا نادرستی این باورها و سنت‌ها از دید تاریخی و فلسفی دیگر نگرش‌های برون‌دینی پرهیز می‌کند.

در این بخش او تلاش می‌کند که روشن سازد باورداشت مفاهیم ویژه‌ای از دین، چه چشم‌اندازهایی را به روی فرد می‌گشایند و چه واکنش ‌هایی را در وی سبب می‌شوند.

به باور مورل موضوع یکسان نگرش تراژدی و کمدی، آنها را به پرسش‌هایی معطوف می‌کند که پیوندشان با دین را سبب می شود یعنی تمرکز بر تجربه بی بغرنج انسان از زندگی. این بغرنجی از آنجا پدیدار می شود که ما در تطبیق چیزی با تصویر کلی خود از جهان با دشواری و تناقض مواجه می‌شویم و در چنین موقعیت‌هایی نمی دانیم که چگونه باید رفتار کنیم.  مورل معتقد است که در هنگامه‌ی مواجهه با تناقض‌ها، افراد واکنش های متفاوتی را از خود بروز می دهند که در طیفی از سرگشتگی، شگفتی، رنجش، خشم، یاس تا به بازی گرفتن و بی‌خیالی و مزاح و تفریح می‌تواند متفاو ت باشد. فردی که به تراژدی گرایش دارد دچار هیجان، خشم و شورش می شود درحالی که پاسخ کمدی، بی خیالی و بی‌اهمیت پنداشتن و شادزیستن است. مورل اشکارا می‌گوید که بینش کمیک، بینش برگزیده‌ی اوست.
این کتاب می‌تواند برای پژوهشگران حوزه‌های روان‌شناسی، جامعه‌شناسی، ادبیات و فلسفه خواندنی و جذاب باشد.

http://www.ibna.ir/images/pixel.gif