تازه های کتاب در ایران  - بخش چهارم- تیر ماه  139۶ 

 

نسرین پورهمرنگ

    

مردی از ناکجا/

الکساندر همن/ ترجمه ی لیلا نصیری‌ها/ نشر افق/ 288 صفحه

الکساندر همن؛ نویسنده‌ی بوسنیایی ساکن آمریکاست. در سال ۱۹۶۴ در در سارایوو از پدری اوکراینی-بوسنیایی و مادری بوسنیایی-صرب متولد شد. اجداد پدری اش پیش از جنگ جهانی اول از غرب اوکراین به بوسنی مهاجرت کرده بودند. در آن زمان منطقه‌ی اوکراین و بوسنی بخشی از امپراطوری اتریش- مجارستان بودند.

نخستین آثارش را در زمینه‌ی داستان نویسی در سالهای اوج جوانی‌ در ۲۶ سالگی منتشر کرد. آن زمان هنوز کشور یوگسلاوی دچار از هم‌پاشیدگی نشده بود و او دوره‌ی زندگی در یک کشور سوسیالیستی را تجربه می‌کرد. اما از سال ۱۹۹۲ به آمریکا مهاجرت کرد و در این کشور زندگی می‌کند. همن اگرچه نویسندگی را با علاقه و جدیت دنبال کرده است اما همواره در بطن جامعه زیسته است و از تجربه‌ی شغل‌های پایین‌دستی سرباز نزده است. او در اغذیه فروشی و کتابفروشی به عنوان کارگر کار کرده است و در سازمانهای طرفدار محیط زیست نیز انجام کارهای تبلیغاتی را برعهده داشته است.

اما همن تا پیش از آمدن به امریکا داستانهایش را به زبان بوسنیایی می‌نوشت و ستون‌نویس هفتگی یکی از مجلات سارایوو نیز بود. پس از مهاجرت به آمریکا به یادگیری زبان انگلیسی همت گماشت و نخستین داستانش را به زبان انگلیسی در سال ۱۹۹۵ منتشر کرد. از اینرو او را با جوزف کُنراد مقایسه می‌کنند. هرچند تولد و زندگی به مدت سه دهه در یک کشور بلوک شرق تاثیر خود را آن اندازه بر آثارش برجای گذاشت که بتوان شباهتی بین مضمون آثار او با ولادیمیر ناباکوف نیز یافت.

اما نخستین کتاب همن با عنوان سوال از برونو در سال ۲۰۰۰ منتشر شد که شامل چند داستان کوتاه و یک رمان نه چندان بلند بود.

کتابی که به تازگی از این نویسنده‌ی بوسنیایی ساکن آمریکا به فارسی ترجمه و در ایران منتشر شده است مردی از ناکجا نام دارد که در سال ۲۰۰۲ منتشر شد. این کتاب زندگی شخصی به نام یوزف یورنک را روایت می‌کند که دوران کودکی را در ساریوو و سالهای دانشجویی‌اش را در بحران سیاسی کی‌یف گذراند و سپس برای یافتن هویتی جدید به شیکاگو سفر کرد. به نظر می‌رسد نویسنده شرح حال زندگی شخصی‌اش را در قالب رمان در این کتاب روایت کرده است.

این رمان هفت فصل دارد که عبارتند از: عید فِصَح (شیکاگو، ۱۸ آوریل ۱۹۹۴)، دیروز (سارایوو، ۱۰ سپتامبر ۱۹۶۷ _ ۲۴ ژانویه ۱۹۹۲)، سرزمین پدری (کی یف، اوت ۱۹۹۱)، ترجمه یوزف پرونک (سارایوو، دسامبر ۱۹۹۵)، خواب عمیق (شیکاگو، ۱ سپتامبر/ ۱۵ اکتبر ۱۹۹۵)، سربازها از راه می‌رسند (شیکاگو، آوریل ۱۹۹۷ _ مارس ۱۹۹۸) و مردی از ناکجا (کی یف، سپتامبر ۱۹۰۰ _ شانگهای، اوت ۲۰۰۰).

الکساندر همن در سال ۲۰۰۴ برنده‌ی جایزه‌ی ادبی مک‌آرتور و در سال ۲۰۰۸ برنده‌ی جایزه‌ی کتاب ملی آمریکا و همچنین جایزه‌ی حلقه‌ی منتقدان کتاب ملی آمریکا در همین سال و سال ۲۰۱۳ شده بود. وی همچنین در سال ۲۰۱۷ برنده‌ی جایزه‌ی بنیاد قلم جین آستین برای تاریخ ادبیات شفاهی شد. از این نویسنده پیش از این کتاب زنبورها؛ بخش اول با ترجمه‌ی امیرمهدی حقیقت به فارسی منتشر شده است.

 

شش گفتار درباره اندیشه آزادی/
محمدهادی رجایی/ انتشارات کویر/ 184 صفحه

کتاب شش گفتار درباره اندیشه آزادی را دکتر محمدهادی رجایی تالیف کرده است تا به دور از پیچیدگی‌های زبان فلسفی که همگان امکان بهره برداری از آن را ندارند، به توضیح و معرفی اندیشه‌های چند تن از اندیشمندان برجسته‌ی اندیشه‌های روشنگری و آزادی‌خواهانه بپردازد.

تمنای آزادی از تاریخی پرفراز و نشیب و طولانی برخوردار است. اما از زمان انقلاب فرانسه به این سو به طور جدی نه تنها وارد بحث‌های روشنفکرانه شد که به ادبیات عمومی و اجتماعی نیز راه یافت، اما در اندیشه ی برخی اندیشمندان از جایگاهی ویژه برخوردار شد، به نحوی که مبنای سایر ایده پردازی‌های آنان را به خود اختصاص داد. از جمله‌ی این اندیشمندان می‌توان به جان لاک، جان استورات میل، فردریش فون‌هایک، آیزیا برلین، جان راولز و آمارتیا سن اشاره کرد که در این کتاب هر گفتار به یکی از آنها اختصاص داده شده است.

   لاک را باید بنیانگذار فلسفه ی تجربی جدید دانست. در سراسر قرن هیجدهم به ویژه فرانسویها از او بسیار الهام گرفتند. ولتر، منتسکیو و اصحاب دایره المعارف فلسفی در فرانسه، اندیشه های فلسفی، سیاسی، تربیتی و اخلاقی لاک را به مثابه ی بنیادی دریافتند که مرجع کسب تکلیف شان برای در انداختن تحولات اجتماعی بود؛  تحولاتی که به انقلاب کبیر فرانسه انجامید. اندیشه های لاک در آمریکا نیز نفوذ گسترده پیدا کرد. بنیانگذاران قانون اساسی آمریکا، هنگام تدوین قانون اساسی پیوسته از اندیشه های لاک شاهد به میان می آوردند. اندیشه های این فیلسوف انگلیسی در زمینه ی سیاسی و اخلاقی هنوز هم مورد توجه و تامل است. بسیاری از صاحبنظران معتقدند که بنیاد فکری دمکراسی لیبرال را او بنا نهاد.

  تساهل لاک در زمینه ی مسائل سیاسی ناشی از اندیشه های او درباره ی شناخت شناسی است. او معتقد است که کسی نمی تواند شناختی را که خود فرد باید کسب کند به جای او به دست آورد. بنابراین خودش باید در امور تعمق کند. اگرچه برای بسیاری از مقاصد علمی همان عقاید دست دوم کافی است اما درباره ی مسائل مهم زندگی از جمله مسائل اخلاقی و مذهبی مردم باید وقت صرف کنند و شخصاً درباره ی امور بیندیشند. آنچه لاک می گوید در واقع راهگشای مسیری است که به یک جامعه ی بردبار می رسد. شاید این حرف، امروز نکته یی مسلم پنداشته شود اما باید بدانیم که در زمان لاک به هیچوجه چنین نبوده است، همچانکه امروز نیز در بسیاری از جوامع چنین نیست.

به نظر لاک آزادی یعنی رهایی از محدودیت و تجاوز دیگران و این رهایی در جایی که قانون نیست، نمی‌تواند وجود داشته باشد.

جان استوارت میل زیر نظر پدری بزرگ شد که سخنگوی حلقه‌یی از روشنفکران و اندیشمندان انگلیسی به نام فلاسفه‌ی رادیکال بود.جایگاه این حلقه‌ی فلسفی در اواخر قرن هیجدهم و اوایل قرن نوزدهم در انگلیس همتراز با فلاسفه‌ی روشنگری در فرانسه بود.جان استوارت مسیر اندیشه‌های پدر را دنبال کرد، از آنها الهام گرفت، اما منتقد اندیشه‌های آزادی‌خواهانه‌ اما محافظه کارانه‌ی پدر شد. اندیشه های آزادی‌خواهانه‌ی لیبرالی را با نیازهای عدالت اجتماعی درهم آمیخت و پایه‌های مکتب سوسیال لیبرالیسم را بنا نهاد.  

اندیشه‌های میل جریان‌های اندیشه در حوزه‌های منطق، سیاست و اقتصاد را متاثر ساخت و مسیرهای نوینی برای بحث و گفت و گو گشود. یکی از آثار جاودان میل، کتابی است با عنوان درباره‌ی آزادی. اگرچه این کتاب در زمان نگارش برای خوانندگان عصر ویکتوریایی از بٌن مایه یی رادیکال برخوردار است، اما برای بسیاری از مردم جهان امروز به امری بدیهی تبدیل شده است. جان استوارت میل در این کتاب با حمایت از آزادی های فردی، دامنه‌ی اختیارات حکومت را محدود به حفاظت افراد در برابر تعدی های دیگران به آزادی‌های فرد می‌دانست. وی استفاده از قدرت حکومتی در محدود کردن اراده‌ی افراد در جایی که مزاحم آزادی های دیگران نبود را رد می‌کرد. جان استوارت میل ستاره یی در آسمان اندیشه بود که تا به امروز نیز به عنوان فیلسوف آزادی همچنان به درخشش خود ادامه می‌دهد.

فریدریش فون هایک اقتصاددان و فیلسوف سیاسی معاصر است. عمده شهرت او به واسطه‌ی دفاع از اقتصاد بازار آزاد، لیبرالیسم کلاسیک و مخالفت با سوسیالیسم است. وی در سال ۱۹۷۴ موفق به دریافت جایزهٔ نوبل اقتصاد شد. فون هایک را از نمایندگان موج نوی لیبرالیسم پس از جنگ جهانی دوم به‌شمار می‌اورند. او در دهه‌ی ۳۰ یکی از رهبران مکتب اقتصادی اتریش- مجارستان بود.

میلتون فریدمن؛ برنده‌ی نوبل اقتصاد، فون هایک را سرچشمه ی روشن‌بینی در دوران معاصر می‌داند که فهم ما را از معنا و ضروریات جامعه‌ی آزاد وسعت بخشیده است. از نظر هایک در شرایطی که آزادی استقرار داشته باشد، هرکس می‌تواند از دانش خود برای رسیدن به هدفهایی که دارد استفاده کند.

آیزایا برلین نیز به فیلسوف ازادی و دفاع از لیبرالیسم شهره است. وی عمرش را صرف حمله به تحجر و تندروی‌های سیاسی نمود، اگرچه بین‌ازادی‌های منفی و مثبت تفاوت قایل بود. او که در سال ۱۹۰۹ در خانواد‌یی متمول و یهودی در لتونی(آن زمان جزو روسه بود) متولد شد، هم تجربه‌ی انقلابی‌های تندرو در جریان انقلاب ۱۹۱۷ روسیه را از سر گذراند و هم تجربه‌ی جنایت نازی‌ها طی جنگ جهانی دوم را. خانواده‌اش را در جریان کشتار نازی‌ها در لتونی در جنگ جهانی دوم از دست داد.تجربه‌ی آیزایا برلین از نظامهای توتالیتر، تجربه ی دست اولی بود که در اندیشه های آزادی‌خواهانه و لیبرال او تاثیراتی عمیق برجای گذاشت و وی را به یک از مدافعان سرسخت آزادی تبدیل کرد.

جان راولز را فیلسوفان صاحبنام اخلاق و عدالت اجتماعی در قرن بیستم می‌دانند. مهمترین کتاب این فیلسوف آمریکایی در حوزه ی فلسفه‌ی سیاسی، کتاب نظریه‌ی عدالت است که مورد اقتباس اندیشمندان مباحث فلسفه‌ی سیاسی در سراسر جهان است. لیبرالیسم، قراداد اجتماعی و عدالت اجتماعی حوزه‌های علایق مطالعاتی او را تشکیل می‌دهند.

 جان رولز زیر نظر پدری پرورش یافت که از برجسته ترین وکلای دادگستری منطقه‌ی بالتیمور بود. او اگرچه بعدها جست و جوی عدالت اجتماعی را در فلسفه پی گرفت اما در سالهای آغاز جوانی تجربه‌های دیگری را پشت سرگذاشت.در سال ۱۹۴۳ لیسانس هنر را از دانشگاه پرینستون گرفت و مدتی متاثر از الهیات مسیحی سودای تحصیل آموزه‌های دینی و کشیش شدن را در سر داشت.

اما با اوج گرفتن جنگ جهانی دوم به خدمت ارتش درآمد و پس از مشاهده‌ی آثار و نتایج بمباران هیروشیما از دستورات نظامی مافوق خود سرپیچی کرد و با ترک ارتش در ژانویه‌ی ۱۹۴۶ پای در مسیر مطالعات فلسفی و سیاسی گذاشت.

به نظر راولز، نخستین فضیلت برای نهاد اجتماعی عدالت استهمان گونه که حقیقت برای نظام تفکر ارزش محسوب می‌شود. او عدالت را حتی مقدم بر خوشبختی می داند و خوشی و کامیابی را تنها زمانی ارزش تلقی می کند که عادلانه به دست امده باشد.

او عدالت را تبلور انصاف می‌داند که تا حدی شبیه مفهوم وضع طبیعی است.

اما آمارتیاسن آخرین صاحبنظری که در این کتاب به او پرداخته شده است؛ فیلسوف و اقتصاددان هندی ساکن آمریکاست.این برنده‌ی هندی جایزه‌ی نوبل اقتصادی در سوم نوامبر سال ۱۹۳۳ چشم به جهان گشود. در سال 1953 از دانشگاه کلکته مدرک کارشناسی اقتصاد گرفت. طی سالهای1955 و 1959 درجه‌ی کارشناسی ارشد و دکترای خود را از دانشگاه کمبریج لندن گرفت.

وی همینک استاد فلسفه و اقتصاد در دانشگاه هاروارد است. آمارتیاسن به سبب مشارکتش در نظریه‌های توسعه انسانی و اقتصاد رفاه شناخته شده‌است. یکی از مهم‌ترین آثار وی کتاب توسعه یعنی آزادی می‌باشد. او برای پی‌ریزی علم اقتصاد بر مناسباتی انسانی‌تر، نظریه‌ی قابلیت را مطرح کرد که یکی از مفاهیم اساسی مندرج در این نظریه مفهوم آزادی است. او توسعه را به عنوان گسترش آزادی‌های واقعی مردم تعریف می‌کند و آزادی را سنجه‌یی برای کیفیت زندگی مردم در جوامع مختلف تلقی می کند. آمارتیاسن برای تبیین توسعه فقط به نقش عوامل اقتصادی بها نمی‌دهد و به مولفه‌های فرهنگی و اجتماعی نیز توجه کافی دارد.

 

نوشتار و تفاوت/

ژاک دریدا/ ترجمه‌ی عبدالکریم رشیدیان/ نشر نی/ ۶۳۲ صفحه

کتاب نوشتار و تفاوت شامل مجموعه‌یی از نخستین مقاله‌های فیلسوف نامدار فرانسوی قرن بیستم ژاک دریدا- است که آن را در سال ۱۹۶۷ منتشر ساخت.

شاید بتوان این کتاب را در ردیف تاثیر‌گذارترین آثار این فیلسوف ساختارشکن فرانسوی دانست.

دریدا در مقاله‌های این کتاب ضمن به چالش کشیدن رابطه‌ی میان عناصر زبانی و واقعیت‌های عینی و اجتماعی، به نقد و بررسی آثار و اندیشه‌های فلاسفه ی پیش از خود می‌پردازد.

آثار اندیشمندانی چون فوکو، هایدگر، روسه،  ژابس، هوسرل، لویناس، ارتو، فروید، باتای، لوی استروس و ... در این مجموعه مقاله‌ها مورد واکاوی وسواسی ژاک دریدا قرار می گیرد. در همین نقد و بررسی هاست که می‌توان فضای اندیشه‌های دریدا را در ذهن ترسیم کرد و با داده‌های آن ارتباط برقرار کرد.

دریدا را پایه گذار رویکرد ساخت‌شکنانه می‌دانند. این رویکرد فکری به دنبال بی‌اعتبار ساختن قطعیت ذاتی معناست. ساخت‌زدایی یا شالوده‌شکنی را می‌توان شکلی از شک‌گرایی افراطی به‌شمار اورد. او با این رویکرد خود در مقابل تمام تاریخ فلسفه‌ی غرب از افلاطون به این‌طرف می‌ایستد و کلمه محوری فلسفه‌ی غرب را- یعنی این باور که معنا در اساس و ماهیت خود ثابت و مشخص است- را نفی می‌کند. اندیشه‌های دریدا به واقع ماهیتی زبان‌شناختی داردو از آرای فردینان دو سوسور در زمینه‌ی دلبخواهی بودن معنای نشانه‌ها الهام می گیرد.

دریدا طی دوره‌ی حیات فکری اش به زیبایی‌شناسی، علم اخلاق، نقد ادبی و نقد اثر هنری نیز پرداخت اما ریشه های فکری او را باید در پدیده شناسی هوسرل جست و جو کرد که تاثیری عمیق در بالندگی فکری او برجای گذاشت.

تاثیر اندیشه‌های دریدا دستکم در حوزه‌ی مطالعات فرهنگی گسترده است و تاثیرگذاریی که او نزد منتقدان ادبی داشته است بسیار بیشتر از اصحاب فلسفه بوده است. حتی بسیاری از فلاسفه‌ی بریتانیایی کارهای او را اصلا فلسفه به حساب نمی‌آورند، تا جایی که برخی او را با اتهام‌هایی نظیر کلاهبرداری فکری مواجه ساخته ‌اند. از این منتقدان سرسخت که بگذریم، دریدا طرفداران پروپا قرصی میان جامعه ی دانشگاهی آمریکا داشته است که از جمله می‌توان به طرفداران او میان منتقدان مکتب ییل، هارولد بلوم، پاول دومن، هیلیس میلر و جفری هارتمن اشاره کرد.

این اثر خواندنی  با ترجمه عبدالکریم رشیدیان برای دومین بار در قطع رقعی و با جلد گالینگور به همت نشر نی منتشر شد و در سال جاری در نمایشگاه کتاب تهران عرضه شد.