تازه های کتاب در ایران  - بخش پنجم- امرداد ‌ماه  139۶ 

 

نسرین پورهمرنگ*

 

 چشم‌انداز‌های آرمان‌شهر/
ادوارد راث استاین و همکاران/ ترجمه‌ی امیر یداله‌پور/ نشر آگاه/ 114 صفحه


   کتاب چشم‌اندازهای آرمانشهر دربرگیرنده‌ی سه مقاله است که پیشتر نویسندگان این مقاله‌ها، آنها را به صورت سخنرانی ارایه کرده بودند. ماجرا به زمانی باز می‌گردد که انتشارات دانشگاه آکسفورد تصمیم می‌گیرد به مناسبت ورود به هزاره‌ی سوم در تالار سخنرانی‌های کتابخانه‌ی عمومی نیویورک مجموعه سخنرانی هایی را برگزار کند. شاید پایان هزاره‌یی سرشار از جنگ و خشونت و سلاحهای کشتار جمعی و جنگ‌افزارهای هسته‌یی، فرصتی مناسب بود تا درباره‌ی آرمانها و جامعه‌ی آرمانی و سابقه‌ی دیدگاههای متاثر از ایدئولوژی‌های ایده‌آل‌گرا گفت و گو و تبادل نظر صورت گیرد.
به همین مناسبت در سال ۲۰۰۰، کتابخانه‌ی عمومی نیویورک، نمایشگاهی به راه انداخت با عنوان: آرمان‌شهر: جست‌وجوی جامعه‌ی آرمانی در جهان غرب. دانشگاه آکسفورد هم از سه نفر از سخنرانان برجسته دعوت به عمل آورد تا در جلسه‌های سخنرانی این نمایشگاه به بیان نظرات خود بپردازند. ادوارد راث استاین؛ منتقد فرهنگی، هربرت میوشامپ؛ منتقد معماری و مارتین ای. مارتی؛ مورخ دین دعوت شدگان به جلسه‌های سخنرانی بودند.
جست و جوی اندیشه های آرمانشهری در عینیت جامعه، باورهای دینی و فرقه‌یی و سازه‌های معماری چشم‌اندازی به نسبت روشنتر از تحولات و جنبش های اجتماعی به دست می‌دهد. حتی می‌توان برای شناخت شناسی جنبش‌های اجتماعی در فرهنگهای مختلف، از این رویکردهای تبیینی استفاده کرد.
در مقاله ی آرمان‌شهر و ناخشنودی‌هایش، اثر ادوارد راث استاین، نویسنده به خشونت‌ها و ناعدالتی هایی می‌پردازد که طی شکل‌گیری انقلابها به وقوع می‌پیوندد. اما نویسنده‌ی مقاله از طرفی نیز معتقد است که باورهای موجود در فضاهای شکل‌گیری انقلابها از جمله رسیدن به هماهنگی، برابری و رفع نیازها و امیال بی‌پاسخ و رسیدن به تعامل اخلاقی به تولد شکل‌های جدیدی از آگاهی منجر می‌شود که به نوبه ی خود راههایی را نیز برای پیشرفت اجتماعی باز می کند.
به باور راث استاین درست است که تلاش برای رسیدن به نمونه‌های آرمانی، خطراتی را در پی دارد، اما خود همین تلاشها منجر به تغییراتی عینی در در دنیای مادی ما می‌شود. برای مثال، راث استاین به فناوری اینترنت اشاره می کند که درابتدا فقط یک طرح شبه‌ارمانی بود، اما به وقوع پیوست و بنیانهای روابط اجتماعی انسانها در سراسر کره‌ی خاکی را دگرگون ساخت.
هربرت میوشامپ در مقاله‌ی خدمتی در کار نیست به انعکاس نگره‌های آرمانشهری در سازه‌های معماری می‌پردازد. میوشامب به ایده‌های رسیدن به وحدت و یکی شدن با مخالفان و ناهمخوانان می‌پردازد که در دو تلاش به ظاهر متفاوت قابل پیگیری است؛ یکی در آیین بودا و دیگری در سازه‌های معماری.
هر دوی این‌ها تلاش می‌کنند تا با به چالش کشیدن تناقض‌های محیطی، میانبری برای فرارفتن و رسیدن به وحدت فراهم سازند. معماری چون آدولف لوس با طراحی ساختمان هایی که میانجی نیازهای زیبایی‌شناختی و اجتماعی و میانجی فضای داخلی ساختمان و فضای بیرونی زمینه‌ی آن‌ هستند، نگره‌های آرمانشهری را به چالش می کشد. در آیین بودایی نیز راهب وارسته‌ی بودایی از طریق درک عمیق تضادهای محیطی، در پی رسیدن به وحدت وجود است. استعاره‌ی معروف به کار رفته در آموزه‌های این آیین گل لوتوس است که شرط کمال آن، تحمل شرایط زیستن در آشوب لجن‌آلود مرداب است.
چنین درکی سبب می‌شود تا به جهان مادی التزام داشته باشیم. تعهد به جهان، جست و جوی آگاهی را سبب می‌شود. جست و جوی آگاهی از میان واقعیت های عینی و تجربه‌های زیسته، نقص‌ها و کاستی‌ها را نمایان می‌سازد و فراتر رفتن از وضعیت موجود را امکان‌پذیر می‌سازد.
مارتین ای. مارتی در مقاله‌یی با عنوان حتی اگر چنین باشد، باز هم آن را ببین؛ دورنمای طنز‌آمیز آرمان‌شهرها پیشنهاد می‌کند که بهتر است به تلاشهایی که تا به امروز برای رسیدن به جامعه‌ی آرمانی صورت گرفته است با دقت نگاه کنیم و جامعه‌ی بی‌نقص را با طنز انسانی درک کنیم. به نظر مارتی درک رابطه‌ی تصور اندیشه‌های آرمانشهری از توانایی انسان و شک‌گرایی سالم در برابر نظم مطلقی که آرمانشهرها در خیال آن به سر می‌برند، منفعتی است که ما می‌توانیم از مطالعه‌ی تلاش‌های آرمانشهری نصیب خود سازیم.
مارتی سپس به نمونه‌هایی از این تلاش‌ها اشاره می کند که از جمله می‌توان به آرمان‌شهر توماس مور، تلاش‌های توماس مونتسرِ راهب با هدف ساختن جامعه‌یی براساس اصول دینیِ او در آلمان قرن شازندهم و جامعه‌یی که یوهان والنتین آندریای؛ صاحبنظر دینی آلمانی در اثر خود با نام عیسی شهر در قرن هفدهم به تصویر می‌کشد.
وجه مشترک این مقاله‌ها رویکردی است که نویسندگان آنها در زمینه‌ی به تصویر کشیدن چگونگی گسترش مرزهای خیال از میان تناقض‌ها و چالش‌ها برای رسیدن به جهانی کامل انتخاب کرده‌اند.




مشروطه‌ ایرانی/
ماشاء‌الله آجودانی/ نشر اختران/ چاپ دهم/ 562 صفحه

   جنگ مشروعه و مشروطه، جنگی که بر سر مشروطیت ایران درگرفته بود، بحران تجدد در ایران را هم به نمایش می‌گذاشت. مخالفت مشروعه‌خواهان صرفآ به مخالفت با مبانی اصولی نظام مشروطیت محدود نمی‌شد، انها با تجدد هم به جد سر ستیز داشتند. تنها نظام پارلمانی آزادی یا مساوات نبودکه مخالف با شرع تلقی می‌شد. راه آهن، بانک، مدارس جدید، تاتر و سینما، حتی نرخ‌گذاری اجناس، سجل احوال و ایجاد شناسنامه هم مخالف شرع غیراسلامی محسوب می‌گردید. شرح و بسط این مخالفت‌ها، داستان درازدامنی خواهد شد. (ص ۳۸۵ از کتاب مشروطه ایرانی)
کتاب پرتیراژ ماشاءالله آجودانی؛ عضو سابق هیئت علمی دانشگاه اصفهان و رییس کنونی رئیس کتابخانه ی مطالعات ایرانی در لندن همینک به چاپ دهم رسید، تا خوانندگان علاقمند به رخدادهای دوران مشروطیت، چنانچه تاکنون از مطالعه‌ی این کتاب قابل تامل و خواندنی باز مانده‌اند آن را در دسترس خود ببینند.
جست و جوی ریشه‌های فکری، سیاسی و نقش شخصیت‌های مختلف در شکل‌گیری این جنبش اجتماعی؛ محتوای اصلی دو فصل این کتاب را تشکیل می‌دهد. در فصل نخست با عنوان قدرت و حکومت نقش دو قدرت ساختاری مسلط در جامعه‌ی آن روز ایران یعنی روحانیت و سلطنت مورد بررسی قرار گرفته است.
آجودانی در این فصل به دوره‌ی اوج بحران مشروطیت در هنگام نگلرش متمم قانون اساسی اشاره می‌کند؛ بحرانهایی که از تناقض‌هایی عمیق و بنیادی سرچشمه می گرفت.به نظر نویسنده این دوران از آشفتۀ ترین دوره‌های سیاسی و اجتماعی ایران در آن زمان است که استبداد به بارزترین شکلی خودنمایی می‌کند. مجلس به توپ بسته می‌شود و با نظام پارلمانی به بهانه‌ی ناسازگاری با شرع مخالفت می‌شود. قدرت‌نمایی شاه، بسته بودن مجلس، در محاصره بودن تبریز، دربند و یا تبعید و تحصن بودن آزادی خواهان، آوضاع آشفته‌ی شهرهای رشت، تبریز، اصفهان، یزد، کرمان، مشهد و...تهران، خودسری بسیاری از انجمن‌های مشروطه خواه، کارندانی انقلابیون و بسیج نیروهای استبداد، تنها بخشی از آشفتگی های آن دوره را شامل می‌شود.
اما در فصل دوم کتاب با عنوان از دفتر روشنفکری، به طرح اندیشه‌ی آزادی در ایران آن روز و نقش‌آفرینی شخصیت‌هایی چون ميرزاحسين‌خان مشيرالدوله، ميرزايوسف‌خان مستشارالدوله، سيدحسن رشديه، ميرزاعلي‌خان امين‌الدوله، ميرزاملكم‌خان ناظم الدوله، ميرزاآقاخان نوری و همچنين ميرزا فتحعلی آخوندزاده در تحولات اجتماعی آن زمان پرداخته است.
او در بخشی از این فصل چنین می‌نویسد:پرسشی از این دست که آیا شیخ فضل‌الله نوری درد دین داشت یا بر سر مسائل شخصی و منش استبدادی به حمایت از شاه و سلطنت برآمد، چندان مشکلی را حل نمی کند...گرچه استمرار مخالفت او با مجلس و با مشروطه آن هم پس از تصویب اصل دوم متمم قانون اساسی به وضوح و روشنی از انگیزه های شخصی خالی نبود، اما بی انصافی است اگر بخواهیم حمایت بی‌دریغ او را از محمدعلی شاه و مخالفت عمیق و بنیادی‌اش را با مشروطه، صرفا به مسائل شخصی و اختلافات خصوصی با بهبهانی و طباطبایی بر سر ریاست روحانی مجلس تقلیل دهیم.( ص ۳۸۳)
آجودانی در بخش پایانی پیشگفتار کتاب خود درباره‌ی بخشی از انگیزه‌هایش برای نگارش این کتاب چنین می‌گوید:
یکی از انگیزه‌های مهم در نوشتن این کتاب این بود که بحث تازه‌ای در ضرورت بازنگری به تاریخ جدید ایران درگیرد. بدیهی است که چنین بحثی جز از طریق نقد و نظر و انتقاد امکان پذیر نیست. اگر مطالعه کتاب به جد و به نقد و انتقاد و بررسی گرفته شود، به یکی از اهداف مهمم دست یافته‌ام و باز بدیهی است که آن چه در این کتاب نوشته شده است نه تنها حرف آخر، حتی حرف اول هم نیست. بی هیچ فروتنی، مطالب این کتاب تذکر و اشاره‌ای است به اهمیت و ضرورت آن چه که باید انجام گیرد. با این همه من نخواسته‌ام که کتابی بر انبوه کتاب‌هایی که در خارج از کشور منتشر می‌شود، بیفزایم. قصد داشته‌ام که کاری جدی و اساسی ارایه دهم و داده‌ام؟ (ص ۱۵)
بازنشر کتاب مشروطه ایرانی برای دهمین بار در بازار نشر ایران نشان می‌دهد که نویسنده به هدف خود رسیده است.
 



تصحیح انتقادی شاهنامه فردوسی(جلد پنجم)/
به کوشش مهری بهفر/ نشر نو/ ۶۱۲ صفحه


   جلد پنجم از دیوان عظیم شاهنامه فردوسی به تصحیح انتقادی و شرح همه‌ی بیت های این اثر ماندگار زبان فارسی می‌پردازد. این تصحیح انتقادی به کوشش مهری بهفر به انجام رسیده است.
مصحح کار خود را براساس دستنویس‌های معتبر موجود مانند دستنویس موزه ی بریتانیا، فلورانس و ... به انجام رسانیده است.به علاوه دستنویس سن ژوزف که به تازگی در بیروت چاپ شده و همچنین تصحیح حمدلله مستوفی برای نخستین بار در این کتاب، تصحیح انتقادی شده‌اند.
شرح بیت‌ها، کنایه‌های شعری، اصطلاحات مجازی و استعاره‌ها از دیگر بخش های این کتاب را تشکیل می‌دهند. همچنین مصحح کار خود را با ریشه‌شناسی واژگان متن و بررسی دورنمایه‌ها، رویدادها و شخصیت‌ها غنا بخشیده است.
مطالب این تصحیح انتقادی در ۱۶ فصل تنظیم شده است که عبارتند از:
سپاسگذاری، جدول نشانه‌های اختصاری نسخه بدل‌ها، جدول نشانه‌های آوانویسی و نشانه‌های راهنمای متن، داستان رستم و سهراب، برگردان عربی: فتح بن علی بنداری اصفهانی، برگردان انگلیسی: برادران وارنر، فهرست واژ ه‌های گزارش شده، فهرست واژه‌های ریشه شناسی شده (ایران باستان)، فهرست واژه‌های عربی، فهرست واژه‌های غیرایرانی و غیر عربی، فهرست نام کسان، فهرست نام مکان، بیت‌یاب، راهنمای کتابنامه، کتابنامه‌ی فارسی و کتابنامه لاتین.