تازه های کتاب در ایران  - بخش نخست- فروردین ماه  1394 

 

نسرین پورهمرنگ

   

ایزدبانوان در فرهنگ و اساطیر ایران و جهان/

صدرالدین طاهری/ انتشارات روشنگران و مطالعات زنان/ 140 صفحه

ایزدبانوان در فرهنگ و اساطیر ایران و جهان؛ عنوان کتابی است به قلم صدرالین طاهری برای شناخت جایگاه ایزدبانوان در جوامع مختلف که با بررسی پیکرکهای برجای مانده از آثار باستانی حاصل شده است.

میان آثار مادی برجای مانده از دوره‌های باستانی در سرزمین‌های مختلف، تندیس‌های زنانه‌ای نیز به چشم می‌خورد که بیانگر حضور ایزدهای بانوان میان انبوه ایزدهای مذکر، جاندار و غیرجاندار است. اینکه این ایزدهای بانوان از چه نقش و جایگاهی در اجتماعات انسانی و سپهر باورهای آنها برخوردار بودند و حضورشان در جشن‌ها و آیین‌های نمادین و باستانی برای اعتباربخشی به کدامین باورها و نیازها بوده است، از جمله موضوعاتی است که نویسنده در کتاب خود به آنها پرداخته است.

معمولا" حضور ایزدبانوان در ارتباط با نیازهای اقتصادی از قبیل برکت‌خیزی و باروری زمین، افزایش محصول و تعداد رمه و سیر شدن فرزندان و حراست از زمین و اموال، خانواده، ایل و طایفه در بحبوحه‌ی جنگها قابل تبیین است.

بررسی آثار تاریخی نشان می‌دهد که بسیاری از رسمهای نمادین و آیین‌ها بین ملت‌های مختلف مشترک بوده است. به نوشته‌ی مؤلف رقص غله که در هنگام کاشتن بذر با افشاندن خون قربانی حیوانی یا حتی انسانی و دفن جسد او در زمین بایر انجام می‌گیرد یا تقدیم اولین محصول نوبر از میوه یا غله یا فرزند به خدایان یا پرستش گاو نر و بز ماده و دیگر جانوران و مراسم نمایشی ازدواج خدایان با ایزدبانوانی که نماد حاصل‌خیزی می‌باشند، جملگی در زمره‌ی مناسک‌های مشترک بین ملتها هستند.

بنابر نتیجه‌گیری‌های نویسنده، مردمان در دوره‌های باستان، ایزدبانوان را قادر بر کنترل نیروهای غیرقابل مهار طبیعت می‌دانستند. به اعتقاد آنان خشم و رمزآلودگی طبیعت جز به وسیله‌ی ایزدبانوان قابل مهار نبود. همچنین اعتقاد داشتند که باروری و برکت بخشی زمین همبسته با نیروی زنانه است. هنوز هم در بسیاری از جوامع سنتی که از شیوه های غیرمدرن کشت و کار استفاده می‌کنند، کار کشاورزی ویژه‌ی زنان دانسته می‌شود، چرا که آنان بهتر از هرکسی راههای بارور کردن زمین و ثمربرآوردن آن را می‌دانند. همبستگی باروری زمین با بارگیری زنان را در تمام جوامع برزگر می‌توان سراغ گرفت. آسمان این میان بیشتر نقش نیروی بارور سازنده‌ی مردانه را دارد.

به اعتقاد مؤلف، آنچه از ایزدبانوان در ادبیات اوستایی برجای مانده است، اغلب متعلق به خدایان کهن بومی فلات ایران است که مورد پذیرش دین زرتش قرار گرفت و به دوره‌های تاریخی گام نهادند. اینکه همه‌ی این پیکره‌ها بیانگر ایزدبانویی هستند و یا برخی از آنها صرفا" یک بانوی درباری صاحب نفوذ می‌باشند مورد تردید می‌باشد. فقدان نوشتار در کنار آثار حکاکی شده، برمیزان ابهامها می‌افزاید، اما جمعبندی همه‌ی نشانه‌ها بیانگر تاثیرگذاری‌های عمیق و جایگاه متعالی زن در تمدن ایران باستان می‌باشد.

در کتاب ایزدبانوان در فرهنگ و اساطیر ایران و جهان به 9 اندیشه‌ی رایج درباره‌ی نقش و کارکرد ایزدبانوان در فرهنگ و تمدنهای جهان در نظریه‌های مردمشناسی اشاره شده است، که عبارتند از: عروسک، دارنده و نگهدارنده‌ی نیروی جادویی؛ مادرخدا؛ اشیایی برای خدمت به مردگان؛ نماد آرزوهای مردمان؛ نمادهای ابتدایی ارتباط اجتماعی؛ خدایان کهن مرتبط با چرخه‌ی زندگی؛ چهره‌ی مردگان و نیاکان؛ شناسه‌ی افراد، بهره‌گیری در داد و ستد؛ نمادی از قربانی انسانی غیرخونین برای خاک.

نویسنده در کتاب خود مادر را کهنترین مفهوم تجریدی و هنری برای انسان می‌داند و نمونه‌هایی از کندوکاو در محوطه‌های باستانی مثال می‌آورد. در این نمونه‌ها پیکرک‌های گِلی یا سنگی با اندام‌های تجریدی یا واقع‌گر با تکیه بر ویژگی‌های زنانه ساخته شده‌اند. این پیکرکها را بطور عمومی ایزد بانو می‌نامیدند که به عنوان نماد باروری شناخته می‌شدند. این پیکره‌ها به نظر می‌رسد بیشتر جنبه‌ی نمادین و مقدس داشته و کمتر از دیدگاه هنری به آنها نگریسته شده است. بسیاری از آنها فاقد چهره هستند اما دارای اندام‌های زنانه می‌باشند.

نویسنده بر این فرض است که نیاکان ما در دوره‌ی باستان می‌کوشیدند تا به سرچشمه‌های نیروی باروری دسترسی پیدا کنند. از اینرو برای به دست‌ آوردن خشنودی و همکاری ایزد بانوان، تندیس‌هایی از آنان می‌ساختند و به نیایشگاه‌ها هدیه یا در کنار مردگانشان دفن می‌کردند. این رسم در دوران تاریخی نیز با وجود پدیدار شدن دین‌های یگانه پرست، به شیوه‌هایی نوین ادامه یافت.

همچنین از نظر نویسنده و با استناد به نظریه‌های مردمشناسی، این ایده‌ مطرح شده است که در بسیاری از فرهنگ‌های باستانی که این پیکرک‌ها در آنها کشف شده است، از جمله شهر سوخته‌ی ایران، می‌توان از وجود نوعی فرهنگ مادرسالاری خبر داد. در گورهای زنانه شهرسوخته مُهرهای سنگی و فلزی در کنار مچ دست، بازو یا گردن زنان یافت می‌شود که نشان می‌دهد، زنان برای نمایش جایگاه اجتماعی‌ خود آنها را به دست یا گردن خویش می‌آویخته‌اند. در گورهای مردانه چنین مُهرهایی کمتر یافت شده است.همچنین کتیبه‌های به‌دست‌آمده از شوش، شاهد حضور زنان در امور تجاری و حقوقی است؛ حتی گاه تمام دارایی شخص به دختر یا همسرش به ارث می‌رسیده است.

 

ایران عصر صفوی، نوزایی امپراتوری ایران/

 اندرو. جی. نیومن/ ترجمه‌ی بهزاد کریمی/ نشر افکار/ 480 صفحه

ایران عصر صفوی، نوزایی امپراتوری ایران نوشته اندرو. جی. نیومن است که این کتاب را می‌توان به گونه‌ای تاریخ‌نگاری عمومی عصر صفوی دانست.

نسخه‌ی انگلیسی کتاب در پانزدهمین دوره‌ی جایزه جهانی کتاب سال جمهوی اسلامی ایران در بخش مطالعات ایرانی به عنوان اثر برگزیده انتخاب شد. تا پیش از این منبع اصلی برای تحلیل و شناخت بیشتر وقایع عصر صفوی، کتاب ایران عصر صفوی؛ نوشته‌ی ایرانشناس کانادایی راجر سیوری بود. اما با توجه به اینکه بیش از 30 سال از نگارش آن کتاب می‌گذرد و طی این مدت اطلاعات جدیدی از این دوره‌ی تاریخی کشورمان به‌دست امده است و مطالعات نیومن نیز بر ایتژن داده‌های جدید تکیه دارد، باید کتاب اخیر را منبعی مفید و ارزشمند برای محققان تلقی نمود.
در توضیحات پشت جلد کتاب آمده است: روایتی تازه از تاریخی کهن است. در گفتمان تاریخ‌نگاری عصر صفوی، با کلان رو

در توضیحات مترجم این کتاب درباره‌ی آن چنین آمده است: روایتی تازه از تاریخی کهن است. در گفتمان تاریخ‌نگاری عصر صفوی، با کلان روایتی سروکار داریم که در آن سیاست بر دیگر عناصر غلبه دارد. همچنین در این چارچوب، دوگانه‌انگاری‌های کلیشه‌ای همانند تضاد بین ترکان و تاجیکان یکی از علل عمده و پیش برندۀ تحولات تاریخ صفویه محسوب می‌شود. نویسنده که از ایرانشناسان نامی معاصر است، کوشیده تا فراتر از آموزه‌های رایج در باب صفویان، تصویری عمومی و گفتمانی از رویدادهای این دوران ارائه کند.
در این مطالعه، بر نقش کانونی شاه به عنوان نقطه اتصال نیروهای ناهمگون حامی حکومت تأکید و حکومت صفویه نه به عنوان حکومتی مرسوم بلکه به مثابه یک پروژه تعریف شده است.
این کتاب علاوه بر مقدمه که شامل 6 بخش است، از هشت فصل اصلی و بخش  نتیجه‌گیری
تشکیل شده است. همچنین دو بخش تاریخ‌های مهم و وقایع‌نگاری‌ها و سیاحان به متن اصلی کتاب ضمیمه شده است. همچنین بخش پی‌نوشت‌های کتاب نیز به تنهایی بیش از نیمی از حجم کتاب را دربر می‌گیرد که به لحاظ منبع شناسی بسیار ارزشمند می‌باشد.

پی‌ریزی بنیادها عنوان فصل نخست این کتاب است که به وقایع دوران استقرار صفویه و حوادث دوران شاه اسماعیل اول می‌پردازد.

در فصل دوم با عنوان پیکربندی جدید و تثبیت: حکومت تهماسب تحولات تاریخی دوره‌ی سلطنت شاه تهماسب اول صفوی مورد توجه محقق قرار گرفته است.

دومین جنگ داخلی: اسماعیل دوم و خدابنده عنوان فصل سوم این کتاب است که وقایع دوران شاه اسماعیل دوم و محمد خدابنده بررسی می‌شود.

 درفصل چهارم با عنوان چالش‌های بزرگ، واکنش‌های بزرگ: حکومت عباس اول به دست گرفتن قدرت به‌وسیله‌ی شاه عباس کبیر و تثبیت حکومت وی به‌طور مفصل تبیین می شود.

در فصل پنجم با عنوان تغییرات در حکومت مرکزی و آرامش فراگیر: شاه صفی و فصل ششم با عنوان تثبیت دوران آرامش: شاه عباس دوم به بررسی رویدادهای دوران شاه عباس دوم صفوی اختصاص داده شده است. در فصلرویارویی با چالش‌ها: شاه سلیمان، وقایع دوره‌ی شاه سلیمان صفوی مطالعه شده است.

پردۀ آخر یا شکست عنوان فصل پایانی کتاب است که به بررسی حوادث سلطنت شاه سلطان حسین صفوی؛ آخرین پادشاه صفویه می‌پردازد.

این کتاب پیش از این با ترجمه‌ی عیسی عبدی با عنوان ایران صفوی، نوزایی امپراتوری ایران منتشر شده بود.