تازه های کتاب در ایران  - بخش ششم - شهریور ماه  1391 

 

نسرین پورهمرنگ
 

ميم و آن ديگران/

محمود دولت‌آبادی/ نشر چشمه/ 166 صفحه
 

دریغ، ما که جهانی را مهربان خواستیم کرد، خود مهربانی نتوانستیم، این جمله‌ای است به نقل از برتولد برشت؛ که جدیدترین کتاب استاد محمود دولت ‌آبادی با آن آغاز می شود.

ميم و آن ديگران دربرگیرنده‌ی23 يادداشت از محمود دولت آبادي درباره‌ي هم نسلان و پيشينيان خود مي باشد؛ که جملگی (به جز یک نفر) از نویسندگان و شاعران سرشناس ایرانی و خارجی می‌باشند. شخصیت‌های ایرانی مطرح شده در این کتاب از جمله کسانی هستند که استاد خود با آنها در ارتباط و نشست و برخاست بوده است و در این کتاب علاوه بر مرور برخی خاطراتی که در گذشته با این افراد داشته، به نقد و تحلیل آثار و کارهای آنها نیز پرداخته است. برخی از این نوشته‌ها سخنرانی‌هایی هستند که استاد پیشتر آنها را در جمع اهالی فرهنگ ارائه داده است و برخی نیز حاصل کند و کاو در آثار نویسندگان و هنرمندان بوده است.  خود وی در باره‌ی اين كتاب مي گويد: اين كتاب درباره دوستان نويسنده‌، شاعر، نمايشنامه نويس و هنرمندي است كه آن را درباره آدم هاي هم دوره خودم نوشته ام و در آن از كساني چون جلال آل‌احمد، سيمين دانشور‌، اكبر رادي، علي‌اشرف درويشيان‌ و ديگران حرف زده‌ام.

و در بخشی دیگر می نویسد: جهان به روایت نویسندگان دل پذیرتر و تحمل پذیرتر هم می شود،و خواندن این کتاب تجسم عینی همین جمله است با همه‌ی دل شکستن‌ها و رنج‌هایی که افراد نامبرده  در زندگی داشته‌اند.

افرادی که در این کتاب از آنها یاد شده است عبارتند از: محمدعلي جمالزاده‌، جلال آل احمد، سيمين دانشور، مهدي اخوان ثالث‌، احمد شاملو، محمدعلي سپانلو، جواد مجابي، علي اشرف درويشيان، سهراب شهيد ثالث، پيتر هانكه، آرتور ميلر، عبدالحسين نوشين، بهرام بيضايي، سارا دولت‌آبادی، اكبر رادي، هوشنگ گلشيري، رضا براهني، ناصر تقوايي، محمدرضا لطفي، محمدحسين ماهر، فريدون آدميت و جيمز جويس.

نویسنده در بخشی از دلنوشته‌هایش که در باره ی سهراب شهید ثالث و مرگ اوست، چنین می‌نویسد:

مرگ،مرگ و مرگ!! گویی همین یگانه حقیقت محض زیستن است،گویی همین حقیقت آدم،حقیقت تو است.چندی اسیر در چم و خم آن و چندی برهنه زیر باران مرگ،مرگ...مرگ.این جا و آن جا،هر کجا و همه جا این مرگ است نشسته در کمین وجود بیم زده‌ی تو که انسان هستی،هستی و آگاهی به عدم، هراسان از دیدن خبری دیگر،از شنیدن خبری دیگر.اما عجب در این ست که هرگز عادی نمی شود این حقیقت قاطع، این قانون یقین. باز هم می‌کوشی خبر را از کنار گوش بگذرانی، یا در عبارتی آن را بگنجانی..

نوشته‌های این کتاب، همچنان که اشاره شد، در مناسبت‌های مختلف گرد آمده‌اند؛ برای مثال آنچه در باره‌ی رضا براهنی نوشته شده‌، پیامی است که دولت‌‌آبادی برای همایشی در بزرگداشت این نویسنده در کشور کانادا فرستاده بود و یا یادداشت او در باره‌ی هوشنگ گلشیری دربرگیرنده ی خاطراتی است که نویسنده در روزهای آخر عمر گلشیری از او در خاطره دارد. یادداشت دولت‌آبادی در باره‌ی هوشنگ گلشیری ‌چنین آغاز می‌شود: گفت: از جاهای عجیب ‌وغریبی گذشتم. جمله کامل بود. پس گفتم و برگشتی!. به‌شدت ذوق‌زده بودم. در جوابم گفت آره! هجای آ و سکون ه چنان پر بود از دم ریه‌ها که حرف ر در آن میان فرسوده شد. گفتم:عبور از آن دهلیزهای تودرتو که حدس می‌زنم تو تجربه کرده‌ای، انگ کار و سبک خودت است.

 حالا باید می‌گفتم بنویس‌شان ــ باید بنویسی‌شان ــ بیرون که آمدی از بیمارستان باید بنویسی‌شان ــ و در بی‌شمار‌ تکرار این معنا در ذهنم، عاقبت توانستم به وجه اثباتی بگویم می‌نویسی‌شان! و دیگر مجال ندادم و گفتم: حتماً؛ حتماً می‌نویسی‌شان! و او با دل انگشت‌های دست راستش، شروع کرد به لمس کردن آن تکه از شیلنگ که مائده‌ سرم را به رگ‌هایش می‌رسانید و به همان نقطه نگاه کرد.

 

 

همه چیز از هم می پاشد/

چینو آچه‌به/ ترجمه‌ی علی هداوند/ انتشارات جیحون/ 224 صفحه
 


 

چینو آچه به استاد دانشگاه، شاعر، روزنامه‌نگار و داستان‌نویس اهل نیجریه است که رمان‌های او از شهرتی بین‌المللی برخوردار است و هریک تاکنون بارها و بارها در کشورهای مختلف اروپایی و آمریکایی به چاپ رسیده است.

او در سال 1930 در ناحیه‌ای در جنوب نیجریه به دنیا آمد و پس از به پایان رسانیدن تحصیلات دوره‌ی دبیرستان، موفق به دریافت یک بورس تحصیلی شد. آچه به علاقه ی فراوانی به فرهنگ و سنت‌های مردم آفریقا پیدا کرد و از همان زمان دانشجویی شروع به نوشتن داستان‌هایی در باره ی زندگی مردم آفریقا نمود. مدتی برای شبکه ی تلویزیونی نیجریه کار کرد و سپس به شهر لاگوس نقل مکان کرد.

بسیاری از رمان‌های آچه به تصویرگر مناسبات و روابط دینی و فرهنگی مردم آفریقا است همه چیز از هم می‌پاشد نخستین اثر از این نویسنده‌ی آفریقایی است که در ایران ترجمه و منتشر شده است. وی این رمان را در سال 1985 نوشت

و موضوع اصلی آن تاثیرات اقدامات دولت استعمارگر انگلیس بر زندگی مردم آفریقا است.

قهرمان اصلی این رمان که به زبان انگلیسی نوشته شده است،  کشتی‌گیری با نام اکنکوو است. او هم قهرمان جنگی و هم قهرمان ملی و بومی مردم سرزمینش است. رفتار این قهرمان ملی در مقابله به تهاجم فرهنگی دولت استعمارگر انگلیس،برای مردمان روستاهایی  که او با آنها در ارتباط است، به عنوان یک الگو مطرح است.

رمان همه چیز از هم می پاشد در کشورهای اروپایی و آمریکایی بیش از هشت میلیون نسخه فروش داشته است و در سال 2009 در میان یکی از 100 رمان برگزیده مجله نیوزویک رتبه چهارم را از آنِ خود کرد.

آچه به در این کتاب نشان می‌دهد که چگونه دولت استعمارگر انگلیس به بهانه ی تبلیغ مسیحیت، مسیونرهای خود را به کشورهای تحت سلطه اعزام می‌نمود و در واقع به استعمار فرهنگی و اقتصادی کشورها اقدام می‌نمود.

نویسنده در این کتاب کوشیده است تا نحوه‌ی مقابله‌ی مردم کشورهای آفریقایی را با برنامه‌های سازماندهی شده‌ی دولت‌های استعمارگر نشان دهد. 

دیگر آسایشی نیست، پیکان خدا، مرد مردمی و تپه مورچه‌های ساوانا، ‌از دیگر رمان‌های این نویسنده‌ی اهل نیجریه هستند.

 

شبه قوانين (جلد نخست)؛ لوايح قانوني دكتر محمد مصدق (1331-1332 ش.)/

به كوشش: مسعود كوهستاني نژاد/ انتشارات كتابخانه، موزه و مركز اسناد مجلس شوراي اسلامي / 556 صفحه
 


 

در دوره هفدهم مجلس شوراي ملي (1331 ـ 1332) دكتر مصدق با دريافت اختيارات قانوني، حق وضع و به اجرا گذاردن لوايح قانوني را پيدا كرد. بر اساس چنين اختياري، تعداد زيادي لايحه قانوني كه از سوي دستگاه هاي دولتي تهيه شده بودند، پس از تصويب نخست وزير به مورد اجرا گذارده شدند.

‌در ماده واحده‌ای که به تصویب مجلس شورای ملی و به امضای نایب رئیس مجلس در آن زمان احمد رضوی رسیده بود - اختیارات موضوع قانون بیستم مرداد ماه ۱۳۳۱ از تاریخ انقضاء برای مدت یک سال دیگر تمدید شد. در این ماده واحده چنین آمده است:

لوایح قانونی که در ظرف مدت اختیارات شش‌ماهه به امضای آقای دکتر محمد مصدق نخست‌وزیر رسیده یا برسد بایستی تا انقضای مدت مزبور کلاً به مجلس شورای ملی تقدیم شود و همچنین هر یک از لوایح قانونی که در ظرف یک سال دوره تمدیدی در حدود اختیارات تهیه و به موقع‌اجرا گذارده می‌شود بایستی از تاریخ امضای نخست‌وزیر فعلی منتها تا سه ماه برای تعیین تکلیف قطعی به مجلس شورای ملی تقدیم شود.

این قانون که مشتمل بر ماده واحده و یک تبصره‌است در جلسه فوق‌العاده شب سه شنبه سی‌ام دی ماه یک هزار و سیصد و سی و یک به تصویب ملی‌شورای ملی رسید.

 بر اساس قانون اختيارات، قرار بود بعد از اجراي آزمايشي لایحه‌های پیشنهادی هیئت دولت، آن ها به مجلس ارائه شده و پس از تصويب مجلس، شكل كامل قانون به خود بگيرند اما به دليل سرنگوني دكتر مصدق اين فرايند به طور كامل اجرا نشد. اما در دوره‌ی هيجدهم مجلس شورای ملی، بسياري از لوايح دولت دکتر مصدق، به وسیله‌ی نمايندگان مجلس مورد بررسي قرار گرفت و با تغييراتي به تصويب نهايي رسيدند.

در كتاب حاضر متن كامل لایحه‌های تصویب شده در زمان دکتر مصدق  فراهم آمده است. منابع مورد استفاده براي گردآوري اين كتاب، عبارتند از: مطبوعات سال هاي 1331-1332 و 1340-1342، مدارك موجود در آرشيوهاي سازمان اسناد ملي ايران و مركز اسناد مجلس شوراس اسلامي. از جمله لوايحی که در این کتاب متن آنها ارائه شده است، عبارتند از: لايحه قانوني لغو عوارض در روستاها، لايحه قانوني افزایش سهم كشاورزان و سازمان عمران كشاورزي، لايحه قانوني درباره‌ی تسويه حساب ماليات‌هاي به تعویق افتاده، لايحه ثبت اراضي موات اطراف شهر تهران، لايحه قانوني مربوط به منع احتكار قند و شكر، لايحه قانوني اصلاح قانون قضات و ...

 

فرد و كيهان در فلسفه رنسانس/
ارنست كاسيرر/ ترجمه‌ی يدالله موقن/ انتشارات ماهی/ 355 صفحه

 


احاطه بر دانش‌های مختلفی همچون فلسفه، ریاضیات، فیزیک، شیمی، زیست‌شناسی، انسان‌شناسی، دین‌شناسی، اسطوره‌شناسی و... شاید در گذشته از عهده‌ی برخی دانشمندان برمی‌آمد اما در عصر حاضر با توجه به تخصصی شدن دانش‌ها دیگر امری محال جلوه می‌نماید. اما همین امر محال وقتی به شرح حال انگشت شماری از دانشمندان نگاه می‌کنیم، درمی‌یابیم که به تحقق پیوسته است. ارنست کاسیرر از جمله ی این دانشمندان است.
کاسیرر در ۲۸ ژوئیه 1874در بریسلاو آلمان متولد شد. در ۱۸ سالگی وارد دانشگاه برلین شد. ابتدا برای اجابت خواسته‌ی پدر به تحصیل حقوق پرداخت اما این رشته را مطابق میل خود نیافت و به فلسفه و ادبیات آلمانی روی آورد. وی سال ۱89۴ در کلاس درس گئرگ زیمل حاضر شد و با فلسفه‌ی کانت آشنا شد. مدتی به دانشگاه لایپزیگ و سپس هایدلبرگ رفت.
کاسیرر سپس به دانشگاه ماربورگ رفت تا زیر نظر فیلسوف پُرآوازه‌ و مفسر نوکانتی هرمان کوهن- به تکمیل رسالهٔ دکترای خود دربارهٔ تحلیل دکارت از دانش علمی ریاضی و طبیعی بپردازد. این کار به‌عنوان مقدمهٔ اولین اثر کاسیرر با عنوان نظام فلسفی لایبنیتس در ۱۹۰۲ به چاپ رسید. کاسیرر با این اثر توانست جایزهٔ دومین اثر برجسته دربارهٔ لایبنیتس را از آکادمی علوم برلین دریافت کند. تا آنزمان کسی شایستگی دریافت جایزهٔ اول را کسب نکرده بود. وی پس از بازگشت به برلین نگارش اثری با عنوان مسئلهٔ شناخت در فلسفه و علم از زمان رنسانس را آغاز کرد که در چهار جلد به‌ترتیب در ۱۹۰۶، ۱۹۰۷، ۱۹۲۰ و آخرین جلد آن هم پس از مرگ کاسیرر در ۱۹۵۶ به چاپ رسید. پس از روی کار آمدن هیتلر، آلمان را به قصد انگلستان ترک گفت. وی دو سال در دانشگاه آکسفورد و شش سال در سوئد به تدریس فلسفه پرداخت و در سال 1941 به دانشگاه ییل در آمریکاعوت شد و تا پایان عمر دراین کشور ماندگار شد.
از آنجایی که کاسیرر پرورده‌ی مکتب کانت است، بدیهی است که مبحث معرفت شناسی و بازشناخت عناصر تشکیل دهنده شناخت و چگونگی شکل‌گیری و تکامل خرد و حدود و توانایی و کارآیی آن توجه کاسرر را به خود جلب کند. او بیشترین بخش عمر خویش را به فلسفه معرفت اختصاص داد و نخستین اثر فلسفی او در این زمینه با عنوان "مساله دانش" به عنوان یکی از کتابهای مهم فلسفی زمان او درآمد.
اما کتابی که یدالله موقن از این فیلسوف آلمانی به فارسی ترجمه کرده است، تاریخ اندیشه در دوره ی رنسانس را شامل می‌شود.
معنای اصطلاح رنسانس، ویژگی‌ها و محدوده‌ی زمانی آن و وقایع مهمی که در آن دوره به وقوع پیوسته‌اند، جملگی موضوع مشاجره‌های فراوانی بوده‌اند. حاکمیت سلسله مراتب کلیسایی که آمیزه‌ای از متافیزیک- الهیات بود تا قرن چهاردهم میلادی بر اروپا تداوم داشت، آنگاه ضعف و سستی در پایه‌های قدرتش آشکار شد.
این کتاب از مقدمه‌ی مفصلی برخوردار است که به نیکولاس کوزانوس، فیلسوف و متکلم آلمانی كه به ایتالیا مهاجرت كرد اختصاص دارد. جبر و اختیار، سوژه و ابژه در فلسفه‌ي رنسانس و... موضوعات ديگری هستند كه ارنست کاسیرر در كتابش بررسي كرده است.
چند ضمیمه به کتاب افزوده شده که از آن جمله می‌توان به چند نکته درباره پرسش نوبودگی رنسانس اشاره کرد. کاسیرر در اين مقاله مي‌كوشد اين موضوع را ثابت كند كه رنسانس، دوره‌ی مستقلی است و اندیشه‌ی فردگراياني مانند ویلیام اکامی و دیگران نتوانست گسستی را که رنسانس با قرون وسطی به وجود آورد، ايجاد كند.
در پايان كتاب، مقاله‌ای شامل نقد و بررسی نوشته‌هاي کاسیرر درباره‌ي رنسانس افزوده شده است. اين مقاله 40 صفحه‌اي آثار کاسیرر درباره رنسانس را ارزیابی می‌کند.

جدال با سعدی در عصر تجدد/
کامیار عابدی/ انتشارات دانشنامه فارس/ 595 صفحه

 


جدال با سعدی در عصر تجدد عنوان کتاب پرحجمی است که به کوشش کامیار عابدی و با کمک انتشارات دانشنامه فارس و همکاری مرکز سعدی‌شناسی به تازگی منتشر شده است. سعدی نیز همچون هر شاعر و نویسنده‌ی بلندآوازه‌ی دیگری تاکنون مورد توجه بسیار منتقدان قرار گرفته و دیوان اشعار و همچنین حکایت‌ها و روایت‌هایش، بارها و بارها از زیر ذره‌بین منتقدان گذشته است. این نقدها جنبه‌های فنی و محتوایی آثار سعدی علیه‌الرحمه؛ هردو را در برگرفته است. اگرچه استادی بی‌بدیل همچون سعدی در کنار نقدهای مخالف، بیش از هرکس، دیدگاههای تحسن برانگیز منتقدان را به خود جلب کرده است.
در کتاب جدال با سعدی در عصر تجدد، مولف بحث‌ها و جدل‌های مختلفی را گردآوری کرده که از نیمه‌ی دوم سده‌ی نوزدهم میلادی تا به امروز، درباره‌ی سعدی صورت گرفته است.
این کتاب در دو بخش تحلیل‌ها و جستجوها تنظیم شده است، که در بخش نخست به طور خلاصه، تحلیلی از آثار سعدی و موقعیت فکری و فرهنگی او دراختیار خواننده‌ی کتاب قرار گرفته و از انعکاس نام و آثار سعدی در دوره‌ای که او می‌زیست و دوره‌های بعد، یاد شده است.
موضوعات این بخش ذیل چهار محور گردآوری شده که عبارتند از: چند نکته درباره معلم و نماد پختگی زبان فارسی، اشاره‌هایی در زمینه نفوذ و اعتبار سعدی در دوره خود و ادوار بعد، نگاهی به شاعران و نثرنویسان عصر تجدد در مکتب سعدی و بحث درباره سعدی در عصر تجدد: تفاهم یا جدال؟
مولف معتقد است سعدی معلم و نماد پختگی در زبان فارسی است و به گفته‌ی وی از نیمه‌ي‌ دوم زندگی‌اش تا پیش از عصر تجدد، نفوذیبسیار گسترده وعمیق بر ذهن ایرانیان و فارسی‌زبانان و آشنایان به زبان فارسی داشته است.
مولف سپس به عصر تجدد پرداخته و نشان می‌دهد که چگونه ادیبان، شاعران، دانشوران و نویسندگان ایران از آثار سعدی بهره برده‌اند.
عابدی سپس تحلیلی از آرای منتقدان سعدی با طرح انتقاداتشان ارایه می دهد و برخی از دلیل‌های نقد، بی‌مهری، نکوهش و ناسزا نسبت به سعدی را مورد بررسی قرار می‌دهد. رویکرد این منتقدان از مخالفت‌هایی مطلق تا نسبی و مشروط را شامل می‌‌شود.
در بخش دوم کتاب، که جستجوها نام دارد، مولف به گردآوری و نقل نقدها، پاسخ‌ها، حمله‌ها و دفاع‌ها مربوط به سعدی در عصر جدید پرداخته که بیانگر یک جریانِ پرتداوم تاریخی در یک دوره 150 ساله درباره‌ي این شاعر پُرآوازه‌ی ایرانی است.
رویکرد مولف مبتنی بر نگرش‌های تاریخی بوده و هرجا که به مباحث ادبی اشاره کرده برایکامل کردن نگاه تاریخی‌اش بوده است.