تازه های کتاب در ایران  - بخش نخست - فروردين ماه  1390 

 

نسرین پورهمرنگ

 

 در آسمان جان

دکتر میرجلال الدین کزازی/ انتشارات معین/ 176 صفحه

   دکتر میرجلال الدین کزازی به تازگی کتابی به نام در آسمان جان منتشر نموده که این کتاب خواندنی دربرگیرنده ی تحلیلهای خواندنی  درباره ی هویت و پیشینه ی جشن و آیین با عظمت ایرانیان نوروز عزیز است.

   دکتر کزازی به گستردگی درباره ی ارجمندی و والایی نوروز سخن می گوید و آن را درفش فرهنگ ایران می نامد و تاکید می نماید که اینک نوروز مرزهای ایران را درنوردیده و در سرزمینهایی پاس داشته می شود که از جغرافیای سیاسی ایران جدا افتاده اند اما به طور آشکار می توان آنها را در حوزه ی تمدن ایران قرار داد.

   به گفته ی دکتر کزازی آیینها و جشنهای ایرانی دارای سه مبدا هستند: جشنها اسطوره یی، جشنهای دینی و جشنهای گاهشماری.

   جشنهای اسطوره یی ملهم از نمادهای روزگاران کهن ایرانزمین هستند، نمادهایی که از تاریخ درمی گذرند و در غبار افسانه باید جست وجویشان کرد. جشن سده که در بهمن ماه برگزار می شود یکی از این جشنها است.

   جشنهای دینی اگر چه شباهتهایی با مفاهیم اطوره یی دارند اما به باورداشتها و معتقدات مومنان آن دین باز می گردند. گاهنبارها یا همان جشنهای سالیانه از جمله ی جشنهای دینی در ایران هستند که با معتقدات آیین زرتشت مطابقت دارند.

   اما خاستگاه جشنهای اخترشناسانه، رویدادهای گاهشماری است و خاستگاه جشن نوروز با هر سه مبدا در ارتباط است.

   خاستگاه اسطوره یی نوروز را می توان به دوران جمشید رسانید که جمشید پادشاه اسطوره یی ایران روزی به اندیشه ی پرواز می افتد، دیوان که در فرمان او بودند، جمشید را بر تختی زرین می نشانند و به آسمان می برند. او زمانی به زمین باز می گردد که آغازین روز سال نو بوده است و مردم این رویداد فرخنده را جشن می گیرند.

   از دیگر سو نوروز با ششمین گاهنبار (جشنهای سالیانه) که در سیصد و شصت و پنجمین روز سال بوده در پیوند است. نوروز با جشن فرودگان که اختصاص به خیرات و پخش نذری برای روان درگذشتگان دارد در پیوند است.خاستگاه گاهشمارانه و اخترشناسانه ی نوروز  نیز بر همگان آشکار و هویدا است.

   به نوشته ی دکتر کزازی ما ایرانیان با بزرگداشت و برگزاری جشن و آیین نوروز، به گونه ای نمادین و نهانگرایانه بازگشت آفرینش را به روشنایی ها و پاکی های آغازین آن جشن می گیریم و رهایی هستی را از چنگ تیرگی و سرما، بزرگ می داریم و به فرخندگی فرایاد می آوریم.

   دکتر کزازی همچنین در باره ی ارج و پاسداشت شادی نزد ایرانیان باستان چنین می نویسد:ایرانیان شادی را یکی از بزرگترین و گرامی ترین دهش ها و ارمغانهای ایزدی به آدمیان می دانسته اند. از همین روی یکی از بنیادی ترین و برجسته ترین هنجارها و ویژگی های فرهنگی ایران، جشن ها و آیین های شاهانی است. کمتر فرهنگی را در جهان می توان یافت که به اندازه ی فرهنگ ایرانی، این آیین ها و جشن ها در آن کارکرد و روایی داشته باشد.

 

 نوروز باستانی، جشن ها  و آیین های ایرانی

تالیف و ترجمه دکتر محمودرضا افتخاری/ انتشارات مدبر

   کتاب نوروز باستانی در چهار بخش تدوین شده است: نوروز ساسانی، نوروز، چهارشنبه سوری، شب چله(یلدا).

   نویسنده با استفاده از منابع تاریخی به جست و جوی پیشینه های نوروز می پردازد و ردپای آن را در تاریخ مکتوب و آثار برجای مانده از زندگی اقوام مختلف در نواحی گوناگون ایران باز می جوید. منابع تاریخ ادبیات ایران از جمله شاهنامه ی فردوسی و کتاب آثارالباقیهی ابوریحان بیرونی از جمله منابع مهم نویسنده برای کند و کاو تاریخی اش به حساب می آیند.

   به گفته ی نویسنده، نخستین کسی که نوروز را به مامون خلیفه ی عباسی تبریک گفت، ایرانی زاده یی به نام احمد پسر یوسف کاتب بود. نوروزت مبارک، با نوروز شادزی، هزار سال به این سالها از جمله شادباشهایی بودند که در آن زمان به کار می بردند و اینک نیز متداول است.

   از جمله آیینهای نوروزی که نویسنده به آنها اشاره می کند عبارتنداز: پیکهای نوروزی، کوسه برنشین، سبزه نوروزی، جامه های نوروزی، خانه تکانی و پاکیزه سازی نوروزی، خوراکیهای نوروزی، چراغانی نوروزی، شام و سفره ی نوروزی، مراسم تحویل سال، هدیه ها، بازیها و دید و بازدیدهای نوروزی.

   نویسنده در بخشی دیگر از کتاب به نوروز در اشعار شاعران ایرانی می پردازد. نوروز در اشعار شاعران ایرانی همواره یادآور جشن و طرب و جنبش و زیبایی است. بخش دیگر کتاب درباره ی پیشینه ی آیین زیبای چهارشنبه سوری است. گونه گونی آیین چهارشنبه سوری نزد اقوام ایرانی، تناول شام مخصوص به همراه آجیل شیرین، آش چهارشنبه سوری و دیگر رسمها همچون سوزاندن اسپند، روشن کردن آتش، کوزه شکستن، شال اندازی، بخت گشایی و فال گیری نیز به تفصیل مورد بررسی قرار گرفته اند.

   اقوام ایرانی هر یک به تناسب فرهنگ و آنچه در محیط زندگی در دسترس داشته اند رنگ و لعابی خاص به آیین چهارشنبه سوری داده اند. در خراسان، بندرعباس، سنندج، ارومیه، گیلان، مازندران و... می توان علاوه بر آیینهای عمومی چهارشنبه سوری برخی آیینهای مختص به این نقاط را نیز مشاهده کرد.

   بخش پایانی کتاب هم به آیینهای شب یلدا اختصاص دارد. ملایریها به یلدا، چله زری می گویند و آیینهای ویژه یی در این شب بر پای می سازند. مردم نهاوند رسم بر سیاه کردن چهره ی خود و پوشیدن لباسهای رنگی دارند. در استان مرکزی، فیروزکوه و گرمسار نیز می توان نمونه های جالبی را مشاهده کرد.

   فهرست بندی بر اساس موضوعات مختلف که بر صفحات پایانی کتاب افزوده شده است، به خواننده برای یافتن مطلب مورد نظرش کمک می کند.

 

 نوروز جشن نوزایی آفرینش

علی بلوکباشی/ دفتر پژوهش های فرهنگی

   آن دسته از آیینهای نوروزی که در نقاط مختلف ایران به نحوی یکسان برگزار می شود و در واقع جنبه یی مشترک و همگانی دارد به صورت مختصر در کتاب نوروز جشن نوزایی آفرینش به وسیله ی علی بلوکباشی مورد بررسی قرار گرفته است. پیشینه ی جشن با عظمت نوروز و نحوه ی برگزاری آن از گذشته تا به امروز مورد توجه نویسنده بوده است.

   بیشتر آثار بر جای مانده از محققان و تاریخ نویسان گذشته پیشینه ی نوروز را به دوره ی پیشدادیان و جمشید چهارمین پادشان پیشدادی می رسانند. برپایی نوروز در دوران هخامنشیان، اشکانیان و ساسانیان مرور می شود و آنگاه نویسنده به تفصیلی بیشتر ارتباط نوروز با گاهشماری هخامنشی را مورد توجه قرار می دهد.

   نوروز در دوره ی اسلامی تحولاتی را به خود می بیند و از جمله در محتوای سفره ی هفت سین تغییراتی اساسی ایجاد می شود. پیکهای نوروزی، پیشواز رفتن، آیین زیبای چهارشنبه سوری و خیرات و پختن غذای نذری برای شادی ارواح درگذشتگان از جمله رسمهای پیش از فرا رسیدن نوروز هستند.

   منظور از پیکهای نوروزی حاجی فیروزها، میرنوروزی، نوروزی خوانان، عمونوروزها و کوسه بر نشین ها هستند.در نمایش نمادین کوسه برنشین مردی را به هیبتی زشت در می آوردند و بر چارپایه یی می نشاندند و در کوی و برزن می گرداندند. این نمایش خیابانی کنایه یی تمثیلی از مرگ زمستان و تولد دوباره ی بهار و باززایی طبیعت است.

   رویانیدن سبزه، غبارروبی از خانه، کنار ریختن اشیای کهنه، بوته افروزی و آبپاشی در جشن چهارشنبه سوری، فالگوش نشینی و قاشق زنی، توزیع غذای نذری برای خشنودی روان درگذشتگان، آداب تحویل سال نو، نمایشهای ویژه ی روزهای نوروزی و جشن سیزده به در از جمله آیینهایی هستند که نویسنده به طور خلاصه به هر یک از آنها می پردازد.