تازه های کتاب در ایران  - بخش نهم - آذر ماه  1389 

 

نسرین پورهمرنگ

 

تراژدی مردم(انقلاب روسیه 1924 1891)

مجموعه ی دو جلدی/ اورلاندو فایجس/ ترجمه ی احد علیقلیان/ نشر نی / 1312 صفحه

   مجموعه ی دو جلدی تراژدی مردم روایت اورلاندو فایجس؛ استاد تاریخ دانشگاه کمبریج، از تحولات داخلی روسیه در فاصله ی سالهای 1891 تا 1924 است.

 به نظر فایجس انقلاب روسیه دستکم از نظر تاثیراتش بر دنیای پیرامونی، یکی از بزرگترین وقایع تاریخ جهان به شمار می آید. گستردگی و عمق این تاثیرگذاری تا حدود دو دهه پیش نیز مشاهده و احساس می شده است.

   مولف برای نشان دادن دامنه ی انقلاب، به شیوه هایی اشاره می کند که انقلاب با آن جان انسانها را گرفت: دهها هزار نفر را بمب ها و گلوله های انقلابیون کشت و دستکم همین تعداد پیش از 1917 در سرکوب رژیم تزاری جان باختند. آن سالها هزاران نفر در جنگهای خیابانی جان خود را از دست دادند، صدها هزار نفر در حکومت وحشت سرخها و طی سالهای بعد اگر قربانیان قتل عام یهودیان را هم در نظر بگیریم همین تعداد نیز در حکومت وحشت سفیدها به هلاکت رسیدند، بیش از یک میلیون نفر در جنگ داخلی کشته کشته شدند، از جمله غیرنظامیان پشت جبهه و با این همه شمار مردمانی که از گرسنگی، سرما و بیماری هلاک شدند نیز از جمع اینها بیش تر بود.

   فایجس روایت خود را از انقلاب از سال 1891 که واکنش خیابانی مردم به حکومت تزار نسبت به بحران قحطی اتفاق افتاد، آغاز می کند و در سال 1924 که لنین از دنیا می رود خاتمه می دهد. یعنی زمانی که انقلاب به نقطه ی آغازین خود باز می گردد و نهادهای استالینی مستقر می شوند.

   به نظر مولف لحظه هایی تعیین کننده پیش از انقلاب 1917 و در طی آن در تاریخ روسیه وجود داشت که می توانست سبب شود روسیه راه دمکراتیک تری را در پیش بگیرد، اما چنین نشد و هدف تراژدی مردم تبیین همین موضوع است که چرا انقلاب در هیچیک از لحظه های خود آن مسیرها را طی نکرد.

   به نظر استاد دانشگاه کمبریج؛ علل شکست دمکراسی روسیه را باید در فرهنگ سیاسی و تاریخ اجتماعی آن جست و جو نمود. فقدان نیروهای متعادل کننده ی دولت در برابر استبداد تزار، شکنندگی جامعه ی مدنی لیبرال، عقب ماندگی مردم در روستاهای روسیه و تعصب و خشک اندیشی روشنفکران تندروی روسیه، از جمله مولفه های این فرهنگ هستند.

  فایجس در صدد بوده تا نقش مردم عادی را به عنوان بازیگران اصلی نمایش انقلابی برجسته سازد: دهقانان، کارگران، سربازان و اقلیتهای ملی و قومی در این کتاب به عنوان قربانیان انقلاب معرفی نشده اند، بلکه خود جزو بازیگران اصلی نمایش بوده اند. مولف در تلاش برای تبیین تلویحی این نظریه که مردم لایق حاکمانی هستند که بر آنان فرمان می رانند، نیست بلکه از تایید نظریه های کل به جزء که در آنها مردم عادی آلت دست بی اراده ی حکومتگران تلقی می شوند گریزان است. او با استفاده از آثار مکتوب غنی و گسترده یی که در بایگانیهای دولتی و شخصی موجود بوده، کوشیده تا تصویری پیچیده تر و متقاعد کننده تر از رابطه ی حزب با مردم به ما نشان دهد و تصور اصول کلی که بلشویکها بر سرتاسر روسیه تحمیل کرده اند را بزداید.  آنچه نام انقلابی مردمی به خود گرفت، سرانجامی جز سقوط در بستر خشونت و دیکتاتوری با خود به همراه نداشت.

   مولف در این کتاب فقط به تحلیل عرصه ی عمومی نپرداخته، که هر جا نیاز دیده پای درد دل زندگی خصوصی آسیب دیدگان از جنگ و انقلاب نیز نشسته است. دفترچه های خاطرات، نامه ها و دیگر نوشته های افراد نیز جملگی به کمک مولف برای تنظیم روایتش آمده است. او با دنبال کردن سرنوشت شخصیت ها، خواسته است تا آشوب آن سالها را به تصویر بکشد، آشوبی که با تراژدیهای عمیق انسانی همراه بود و رژه ی نیروهای نظامی، و ایدئولوژیهای اجتماعی- سیاسی تنها نمایش لایه ی بیرونی آن بود.

   نگارش کتاب شش سال به طول انجامید و مولف آن را در سال 1995 به پایان رسانید. کتاب در چهار بخش و 16 فصل به انجام رسیده است. بخش نخست در برگیرنده ی تاریخ روسیه در دوره ی رژیم کهن است. بخش دوم بحران قدرت در فاصله ی سالهای 1891 تا 1917 را مورد بررسی قرار می دهد. روسیه در انقلاب در فاصله ی فوریه ی 1917 تا مارس 1918 مبحث بخش سوم را تشکیل می دهد. جنگ داخلی و برپایی نظام شوروی در فاصله ی سالهای 1918 تا 1924 در بخش چهارم مورد بازنگری قرار گرفته است.

   کتاب با حوادث دوره ی لنین و ماجرای مرگ او به پایان می رسد. نتیجه گیری، کتاب شناسی، نمایه و تصاویر تاریخی متعدد و دیدنی، ضمیمه ی مطالب اصلی کتاب است.  تراژدی مردم مجموعه یی خواندنی برای علاقه مندان به تحولات انقلاب روسیه به شمار می رود.

 نقد فلسفی در غرب(مجموعه مقالات)

کتاب ماه فلسفه/ سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی/ 176 صفحه

   کتاب ماه فلسفه از جمله مجله های تخصصی خانه ی کتاب وابسته به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی است. این موسسه که از سال 1376 تا به هم اکنون اقدام به انتشار مجله های تخصصی کرده، توانسته است علاوه بر کتاب ماه فلسفه در زمینه های ادبیات، علوم اجتماعی، جغرافیا، تاریخ، دین، هنر، علوم و فنون و کودک و نوجوان نیز مجله هایی را  به صورت منظم منتشر و عرضه نماید و در اختیار علاقه مندان مباحث مربوط  به خود قرار دهد.

   کتاب نقد فلسفی در برگیرنده ی مقاله های 30 شماره ی نخست کتاب ماه فلسفه است که در زمینه ی فلسفه ی غرب به قلم خود منتقدان غربی نوشته و منتشر شده است و خواننده را با مباحث طرح شده در زمینه ی فلسفه در آن کشورها آشنا می سازد.  آشنایی با روش نقد غربیان از جمله مزایای مهم این مجموعه مقالات است. 

رسانه ها و مدرنیته

جان تامپسون/ ترجمه ی مسعود اوحدی/ انتشارات سروش/ چاپ دوم

   رسانه ها و مدرنیته از معدود کتابهای ترجمه شده در زمین ی نظریه ی اجتماعی رسانه ها است . این کتاب نظریه ی انتقادی را با نظریه ی اجتماعی پیوند می دهد. رسانه های ارتباطی چه نقشی در شکل گیری جوامع مدرن ایفا می کنند؟ چگونه می توان تاثیر اجتماعی اشکال مدرن ارتباطی و اختلاط و اشاعه ی اطلاعات را، از ظهور چاپ در اروپای قرن پانزدهم تا گسترش و توسعه ی شبکه های جهانی ارتباطات امروز درک کرد؟ اینها پرسشهایی است که تامپسون در کتاب خود کوشیده تا به آنها پاسخ دهد. از نظر تامپسون تحول و توسعه ی رسانه های ارتباطی ترکیب و سرشت زندگی اجتماعی را تغییر شکل داده و اشکال جدیدی از عمل و تعامل را به وجود آورده است که دیگر وابسته به ضرورت سهیم بودن مخاطب در مکان مشترک نیست. پی آمدهای این دگرگونی بسیار وسیع و دامنه دار است و بر بسیاری از جنبه های زندگی ما از جنبه های خصوصی تجربه ی شخصی تا ماهیت متغییر قدرت در حوزه ی عمومی تاثیرگذار است.

   تامپسون  برخی از اندیشه هایی را که در کتاب رسانه ها و مدرنیته مطرح کرده است، نخستین بار در دیگر کتاب خود با عنوان ایدئولوژی و فرهنگ مدرن مطرح کرده بود که بر اساس آن اگر می خواهیم دگرگونیهای فرهنگی ملازم با ظهور جوامع مدرن را درک کنیم، باید برای تحول رسانه های ارتباطی و تاثیر آنها نقش اصلی قایل شویم. او در کتاب رسانه ها و مدرنیته این ادعا را تعدیل کرده است.

   تامپسون در کتاب خود بر این نکته تاکید می کند؛ چیزی که امروز به آن نیازمندیم نظریه ی یک عصر جدید نیست بلکه نظریه ی جدید عصری است که حدود و ثغور کلی آن مدتی است که معین و مشخص شده اما پیامدهایش را هنوز به طور کامل درنیافته ایم. اگر لفاظی های مد روز را کنار بگذاریم و توجه خود را بر دگرگونیهای عمیقاً ریشه داری که زندگی ما را شکل می بخشد متمرکز کنیم؛ شاید دریابیم که زمینه ها و علایق مشترک ما با گذشتگان مان بیشتر از آن است که برخی از نظریه پردازان معاصر، ما را به باورش فرا می خوانند.

 با بورخس

آلبرتومانگوئل/ ترجمه ی کیوان باجغلی/ انتشارات ماهی/ 71 صفحه

   خورخه لوئیس بورخس در سال 1899 در خانواده یی از تبار دوگانه ی آرژانتینی و انگلیسی در بوینوس آیرس به دنیا آمد. خانواده ی مادری بورخس از اهالی آرژانتین  و از پیروان متعصب مذهب کاتولیک بودند؛ مذهبی های سنتی که پروتستانها، یهودیان، بی دینان و مرتدها را در یک صف قرار می دادند. خانواده ی مادری، خاطرات سلحشورانه یی از شرکت در نبردها، فتوحات نظامی و جنگهای داخلی و مبارزه های استقلال طلبانه ی آرژانیتن در شجره نامه ی خانوادگی خود ثبت کرده بودند. خانواده ی پدری او نیز اهل استنفورد شایر انگلستان بودند. مادربزرگ پدری بورخس پروتستان بود و کتاب مقدس را به زبان انگلیسی می خواند. بورخس بخش عمده یی از دوران کودکی را در دامان مادربزرگ خود و در کتابخانه ی انگلیسی پدر گذرانید، و ابتدا زبان انگلیسی آموخت. پدرش مدری آزادیخواه  و به دور از تعصب و جزم گرایی بود. علاقه به اندیشه های فلسفی به ویژه اندیشه های اسپینوزا را به بورخس منتقل کرد. تفاوتهای فکری و فرهنگی خانواده ی پدری و مادری، بر لوئیس بورخس بسیار تاثیرگذار بود و او را انسانی متفکر بار آورد. همین تلاش فکری از او انسانی آزادیخواه  ساخت. او برای حفظ حقوق و آزادی انسانها به نهضتهای ضد جنگ و ضد تبعیض نژادی پیوست. دوگانگی محیط زندگی بورخس بُن مایه یی غنی در اختیارش نهاد تا در داستانهایش از آنها استفاده کند و شخصیت داستانهایش را بپروراند. بورخس در 58-57 سالگی بینایی خود را از دست می دهد و تا پایان عمر با این نابینایی روزگار سپری می کند.

   با بورخس شرح خاطرات آلبرتو مانگوئل است. آلبرتو در زمان نوجوانی هنگامی که در یک کتابفروشی به کار مشغول بود بخت آن را یافت تا با بورخس آشنا شود و به مدت چهار سال (1964 تا 1968) وظیفه ی کتابخوانی را برای او بر عهده بگیرد. آلبرتو به چشمان بورخس برای سیر و سیاحت در دنیای ادبیات تبدیل شد.

   با بورخس خاطرات آلبرتو در دوره ی چهار ساله یی است که او با بورخس گذرانید و برایش کتاب خواند. آلبرتو همینک با همسرش در خانه ی مرمت شده یی به جای مانده از پنج قرن پیش در فرانسه زندگی می کند. خانه یی که در چشم مانگوئل پنجره یی است سی هزار جلدی مشرف به جهان.

   آلبرتو مانگوئل که خود را به پیروی از بورخس خواننده می داند نه نویسنده درباره ی خواننده ی ایده آل می گوید: خواننده ی ایده آل خواننده ای است که خود را صاحب یک ملیت مشخص نمی داند، دغدغه ی ژانر ندارد، خود را یکی از کاراکترهای اصلی رمان می داند، ظرفیت نامحدودی برای فرامو ش کردن دارد، با خواندن کتابی از قرون پیشین احساس جاودانگی می کند... و به محض آن که خواندن کتابی را تمام می کند احساس می کند اگر آن را نخوانده بود، جهان چه تهی دست تر و چه بی نوا تر می بود.