تازه های کتاب در ایران  - بخش هشتم - آبان ماه  1389 

نسرین پورهمرنگ

 

 جامعه شناسی شعر نیما
علی ضیاءالدینی/ انتشارات نگاه/ 342 صفحه

   تحلیلهای جامعه شناختی درباره ی آثار ادبی در ایران اندک هستند. یکی از این اندک تحلیلهای موجود  جامعه شناسی شعر نیما به قلم علی ضیاءالدینی است که به تازگی منتشر و روانه ی بازار کتاب شده است.
   این کتاب در هفت فصل به مباحث مطرح در جامعه شناسی ادبیات و جامعه شناسی شعر نیما می پردازد. کارکردهای اجتماعی ادبیات، رابطه ی بین جامعه و ادبیات و قوانین حاکم بر آن از جمله ی این مباحث هستند.
   نیما یوشیج همچون هر آفرینشگر هنری و ادبی دیگر متاثر از تحولات اجتماعی عصر خویش، آثارش را خلق کرده که این تاثیرپذیری در شعرهای او بازتاب شفافی یافته است. نیما در ابتدای کار همچون دیگر شاعران از قالبهای سنتی شعر فارسی استفاده می کرد اما سپس به تدریج مسیر تکامل خود را پیمود.
   ضیاءالدینی برای تالیف کتابش از روش ساختگرایی گلدمن استفاده کرده و به مطالعه ی ساختارهای ذهنی و ساختارهای زیبایی شناسانه ی شعر نیما می پردازد.
   در فصل نخست این کتاب با عنوان جامعه شناسی ادبیات به تعریف جامعه شناسی ادبیات و نقد ادبی پرداخته  شده و تاریخچه ی آن را در ایران مرور نموده است. نگاهی جامعه شناختی به زندگی نیما یوشیج عنوان فصل دوم کتاب است که به رویدادهای مهم دوران زندگی نیما و تاثیرگذاری گروهها و نهادهای اجتماعی بر شکل گیری شخصیت وی، دلبستگی های نیما به طبیعت مازندران و رابطه ی او با ادبیات بومی مازندران اشاره شده است. اوضاع اجتماعی و سیاسی روزگار نیما عنوان یکی دیگر از فصلهای کتاب است که به مهمترین رویدادهای دوران زندگی نیما و تحولات اجتماعی مازندران در دوره ی قاجار و پهلوی اشاره دارد.
   در فصل جامعه شناسی شعر نیما هم به حوادثی که در فاصله ی کودتای اسفند 1299 تا کودتای 28 مرداد 1332 روی داده، پرداخته شده است. جایگاه اجتماعی شعر نیما، نگاهی گذرا به صور خیال در شعر نیما تحلیل آماری اشعار نیما> و نامه های خانوادگی نیما از دیگر فصلهای این کتاب هستند.
   مولف در بخش نتیجه گیری کتاب هم این موضوع را مطرح کرده که شعر نیما آیینه ی تمام نمای مسائل سیاسی و اجتماعی عصر او است، زیرا از یک طرف در یکی از مقاطع پرفراز و نشیب تاریخ ایران سروده شده و از طرف دیگر خالق این اشعار از بینش اجتماعی دقیق و تحلیلگر و همچنین روحی حساس برخوردار بوده است.
   چند ضمیمه از جمله واژه نامه، کتابشناسی و تقویم اشعار نیما به کتاب افزوده شده که به  کار مولف نیز غنایی بیشتر می بخشد. 

گام به گام با جهان فلسفه مدرن؛ واگنر
مایکل وایت/ ترجمه ی شراره نادری مقدم/ انتشارات نظر/ 184 صفحه

   کسانی که علاقه مند به مطالعه ی آثار فلسفی به زبان ساده هستند می توانند سری کتابهای گام به گام با جهان فلسفه مدرن از انتشارات نظر را مطالعه کنند. جلد تازه ی این مجموعه ی به واگنر اختصاص دارد. محورهای اندیشه ی واگنر به زبان ساده در این کتاب تبیین شده است. اندیشه های واگنر در دنیای هنر و به ویژه موسیقی تاثیراتی بنیادین بر جای گذاشت.   هنگامی که سخن از واگنر به میان می آید نمی توان از نیچه چیزی نگفت. تبادل نظر این دو با یکدیگر و تحسین فراوان نیچه تا پیش از گسستن روابط فکری ادامه داشت. در نوین طرحهای نیچه برای دنیایی که به سرعت ساختهای کهن را فرو می ریزد و ساختهای جدید برپا می کند، واگنر و اندیشه و هنرش از جایگاهی والا برخوردار است. اما اندیشه های واگنر یکسره به هنر پیوند نمی خورد. احساسات ناسیونالیستی واگنر قوی است و او را متمایل به نگرشهای یهودستیزانه می نماید. همین نگرش او تا به امروز نیز هر بار که برایش سالگرد و بزرگداشت می گیرند مجادله برانگیز می شود.
   اما اندیشه های واگنر درباره ی هنر و از جمله مفهوم اسطوره در هنر، نه تنها بر موسیقدانها که بر نویسندگان، نقاشان و نمایشنامه نویسان همعصر و پی آیند او تاثیرگذار بوده است.
   به کارگیری گام کروماتیک و فواصل نامطبوع، او را در زمره ی پیشگامان موسیقی مدرن اروپا قرار داد. 

ملیت و بلشویزم
محمدامین رسول زاده/ انتشارات پردیس دانش/ 260 صفحه

   هنگامی که بلشویکها توانستند بر مخالفان داخلی خود غلبه کنند و نظام سیاسی جدیدی را در روسیه پی ریزی نمایند، استقلال و خودمختاری بسیاری از اقوام ساکن در امپراتوری عظیم روسیه مورد تهدید جدی قرار گرفت. بلشویکها تا پیش از قبضه ی قدرت حمایت از آزادی و استقلال اقوام را در ادعاهای خود مطرح می ساختند اما پس از به قدرت رسیدن به شیوه یی کاملاً متفاوت عمل کردند. در همان زمان مجموعه مقالاتی در قالب یک کتاب منتشر شد که نویسندگان آن به بررسی نقض عهد سران بلشویک  پرداخته بودند. این کتاب تا امروز نزد اغلب اهالی مطالعه و پژوهش ناشناخته مانده است. سرپرستی و تدوین مجموعه مقالات را شخصی به نام محمدامین رسول زاده برعهده داشت که دو مقاله ی کتاب نیز به قلم او به نگارش در آمده است. نویسندگانی همچون میرزا بالا محمدزاده، آشه نیا، شیدا شیدزه و میرسکی جملگی از سران جنبشهای استقلال طلبانه ی قومی در روسیه بودند.
   مقاله یی نیز با عنوان جنبش پرومته ضمیمه ی کتاب شد که شرح تلاش رکن دوم ارتش لهستان برای فروریزی امپراتوری روسیه است. 

رویا و سیاست در عصر صفوی
نزهت احمدی/ نشر تاریخ ایران/ 112 صفحه

   مولف در کتاب رویا و سیاست در عصر صفوی کوشیده تا به این پرسش پاسخ دهد که نقش رویا در امور سیاسی دولت صفویه چه بوده است؟
   هنگامی که تاریخ زندگی پادشاهان و فرهنگ مکتوب و ادبیات برجای مانده از دوره های مختلف زمانی کشورمان را مورد مطالعه قرار می دهیم، می بینیم که مساله ی خواب و تعبیر خواب و خوابگزاران از نقشی تاثیرگذار در تصمیم گیریها و روند امور فردی و جمعی جامعه برخوردار بودند. چه بسا سرنوشت قوم و مردم و سرزمینی به تعبیر خوابی پیوند می خورد. به گمان، اهمیتی که در قدیم برای خواب و خوابگزاری قائل بودند بیشتر از دوره ی جدید است. این موضوع مختص کشور ما نیست و بین دیگر ملل و اقوام جهان نیز وجود دارد. در دوره ی صفویه نیز پادشاهان صفوی از خواب به مثابه یک ابزار سیاسی برای رسیدن به اهداف خود استفاده می کردند. چه بسا خوابهایی که در دوره یی از پادشاهی که فقط از اقتدار سیاسی برخوردار بودند با خوابهای دورانی که از اقتدار سیاسی و مذهبی توام برخوردار بودند، بسیار متفاوت بود. اینکه در چه مواردی از رویا استفاده شده و خوابها متعلق به چه کسانی بودند و چه اهدافی از شرح خوابها مورد نظر بوده، همگی پرسشهایی است که نزهت احمدی کوشیده تا در کتاب خود به آنها پاسخ گوید. 

ایران فتحعلی شاهی
لویی لانگلس/ ترجمه ی علی محمد روح بخشان/ انتشارات کتاب روشن/ 144 صفحه

   ایران فتحعلی شاهی عنوان کتابی است اثر لویی لانگلس فرستاده ی دولت فرانسه به ایران در دوره ی فتحعلی شاه قاجار.
   لویی لانگلس از طرف دولت متبوعش برای بررسی اوضاع اجتماعی، سیاسی و اقتصادی ایران و تهیه ی گزارشی مستند به ایران فرستاده شد. وی بدون اینکه جهتگیری خاصی داشته باشد تنها به یادداشت برداری از مشاهداتش اکتفا کرده است. او بیشترین مشاهداتش را از دربار فتحعلی شاه و اطرافیان و اعضای دربار به عمل آورده است. شیوه ی اداره ی حکومت و سلسله مراتب قدرت از جمله مواردی است که توجه ویژه ی لویی لانگلس را به خود معطوف داشته بود. اما به این کتاب ضمیه یی به نام خردنامه پاریس افزوده شده است. خردنامه پاریس حاصل مشاهدات سفیر ارمنی ایران در دوره ی فتحعلی شاه قاجار به پاریس است. سفیر ایران مشاهدات خود را در همان دوره ی زمانی به عمل آورده که فرستاده ی فرانسه در ایران کار خود را به انجام رسانید. قرار گرفتن این دو متن در یک کتاب می تواند برای خواننده ی علاقه مند به بررسی مقایسه یی وضعیت دو کشور در دوره ی زمانی مشابه امکانی مناسب فراهم آورد. 

زندگی پرماجرای آدولف هیتلر
ویلیام شایرر/ ترجمه ی هرمز همایون پور/ انتشارات کتاب روشن/280 صفحه

   ویلیام شایرر خبرنگاری معروف در دوره ی جنگ جهانی دوم در برلین بود. وی که گزارشهای خبری اش را در زمان جنگ جهانی دوم در روزنامه و مجلات آن زمان چاپ می کرد، پس از جنگ چندین کتاب درباره ی رایش سوم، حکومت نازیها و هیتلر نوشت. کتاب معروف وی با عنوان ظهور و سقوط رایش سوم در ایران ترجمه و منتشر شده است.
   زندگی پرماجرای هیتلر کتابی افزون بر 280 صفحه است که به شرح جزییات زندگی شخصی هیتلر می پردازد. بسیاری از کتابهایی که تاکنون درباره ی هیتلر منتشر شده است به زندگی هیتلر در مقام رهبر حزب نازی و رئیس دولت و حکومت نازیها پرداخته اند.  اما شایرر با شرح زندگی شخصی و خصوصی هیتلر، دوران کودکی و آوارگی هیتلر در وین و ماجرای رفتن او به آلمان را بازگو می کند و اینکه چگونه هیتلر رهبران حزب نازی را کشت و خود را به عنوان رهبر حزب معرفی کرد. او در شرایطی بر جایگاه صدراعظمی تکیه زد که رای کافی برای تصدی این سمت را به دست نیاورده بود. معرفی معشوقه های هیتلر بخشی دیگر از مطالب این کتاب را تشکیل می دهد. پیروزی سپاه متفقین و خودکشی هیتلر به همراه همسرش اوا براون از دیگر موضوعات مطرح شده در این کتاب است.
   48 صحفه از کتاب هم به تصاویر هیتلر اختصاص داده شده که برخی از آنها برای خواننده و بیننده ی ایرانی جدید می نماید.

 زمانه ای شگفت، زمانه ای ناآرام
لشک کولاکوفسکی/ ترجمه ی روشن وزیری/ انتشارات نگاه معاصر

  لشک کولاکوفسکی یکی از فیلسوفان و متفکران سرشناس لهستانیِ منتقد مارکسیسم است. در سال 1927 در شهر رادوم در مرکز لهستان دیده به جهان گشود. هنوز 12 سال از عمرش نگذشته بود که با یکی از تلخ ترین وقایع زندگی اش روبه رو شد. جنگ جهانی دوم آغاز شده بود و کشورش از دو سو مورد تهاجم قرار گرفته بود. ارتش هیتلر و ارتش سرخ استالین کشورش را میان خود تقسیم کرده بودند. گشتاپو پدرش را دستگیر کرد و به قتل رسانید. در 20 سالگی و اوج جوانی به عضویت حزب کمونیست لهستان درآمد و در دانشگاه لوچ به تحصیل در رشته های فلسفه و روزنامه نگاری پرداخت. او که شیفته ی اندیشه های مارکس گردیده بود، درصدد برآمد تا به شیوه یی بنیادین دین را به چالش بکشد. از همین روی به مطالعه ی کتاب مقدس مسیحیان، الهیات مسیحی، تاریخ  کلیسا، فلسفه ی قرون وسطی و نهضت اصلاح طلبی دینی مشغول شد. در این مسیر با اندیشه های توماس آکوئیناس، مارتین لوتر و باروخ اسپینوزا نیز آشنا شد. در سالهای 1953 تا 1968 به تدریس در رشته ی فلسفه ی تاریخ در دانشگاه ورشو مشغول بود. در سال 1968 با جنبش دانشجویان معترض به دولت اعلام همبستگی کرد و به انتقاد علنی از کمونیسم پرداخت. به دنبال این رخداد، وی از حزب کمونیست لهستان اخراج شد و پس از چندی از تدریس در دانشگاه نیز محروم گردید. ناگزیر به پاریس رفت و پس از آن به انگلستان سفر کرد و در دانشگاه آکسفورد مشغول تدریس گردید و سپس به آمریکا رفته و تدریس را در دانشگاههای یل و برکلی ادامه داد.   کولاکوفسکی از زمره ی روشنفکرانی است کعه پس از تغییر مسیر فکریش به طور جدی و علنی به انتقاد از گذشته ی خویش پرداخت. زمانه ای شگفت، زمانه ای نارآم در حقیقت اتوبیوگرافی این فیلسوف منتقد و نامدار است که در قالب مجموعه یی از مصاحبه ها تنظیم شده است.
   مصاحبه گر که اشراف کامل و دقیق بر سیر اندیشه و آثار کولاکوفسکی دارد با طرح پرسشهای مناسب به کند و کاو تحول فکری او می پردازد.
   کولاکوفسکی در تحولات ایجاد شده در ایدئولوژی مارکسیسم طی دوران جنگ سرد و جنبشهای اصلاح طلبانه و اعتراضی  به وقوع پیسوسته در کشورهای اروپای شرقی، نقشی مهم و تاثیرگذار بر جای گذاشت. یکی از آثار مهم او که به زبان فارسی نیز ترجمه و منتشر شده است؛ جریانهای اصلی در مارکسیسم نام دارد، که دکتر عباس  میلانی آن را ترجمه کرده است. او در این کتاب نوشت:  مارکسیسم بزرگترین خیالبافی قرن بیستم است. او معتقد بود که برای رسیدن به جامعه یی بازتر و عادلانه تر هیچ نیازی به مارکسیسم نیست.
   کولاکوفسکی در اواخر دوره ی زندگی اش بر افول ارزشهای معنوی در غرب افسوس می خورد و معتقد بوده که جهان با بحران عقلانیت و جست وجوی معنای واقعی زندگی روبه رو است.