(گزارش اجتماعی)

 آیا نسلهای حاضر در شهرهای رشت و بندرانزلی،
از مزایای پروژه‌ی فاضلاب این دو شهر بهره‌مند خواهند شد؟!
*

نسرین پورهمرنگ

 

- مقدمه:

سابقه‌ی توجه رسانه‌های مکتوب استان گیلان به وضعیت  زیست محیطی این استان و به ویژه رودخانه‌های جاری در شهرهای مختلف آن، به بیش از یک دهه می‌رسد. مرور صفحات نشریات گیلان، از سالها پیش به اینسو، شاهد گویایی بر حساسیت و دلسوزی فراوان اهالی فرهنگ این استان به محیط زیست محل سکونتشان است.

هنوز از سالها پیش تیتر گزارش یکی از روزنامه‌نگاران با سابقه‌ی گیلانی (1) را در ذهن دارم که نوشته بود: رودخانه‌های زرجوب و گوهررود؛ اوج یک شرمندگی. این شرمندگی از سالها پیش آغاز شده است و متاسفانه نه تنها همچنان ادامه دارد که روز به روز بر ابعاد فاجعه ‌آمیز آن افزوده می‌شود. رودخانه‌ها که در همه جای دنیا شاهرگهای حیاتی و اقتصادی جامعه‌ی انسانی محسوب می‌شوند، در گیلان به مجرای انتقال فاضلابهای صنعتی و خانگی تبدیل شده‌اند. اما انتقال و تصفیه‌ی فاضلابها، تنها مشکل زیست محیطی این استان در ظاهر سرسبز نیستند. زباله‌ها آنچنان وجب به وجب زمینهای سرسبز و حاصلخیز گیلان را پوشانده‌اند که در روزهای تعطیل، در سفرهای کوتاه برون شهری، به دشواری می‌توان چند وجب چمنزار مناسب و عاری از زباله برای ساعاتی استراحت و بهره‌مندی از طبیعت پیدا کرد. در چنین شرایطی تا به امروز نه حتی یک دستگاه زباله سوز در هیچیک از شهرهای این استان نصب شده است و نه تصفیه خانه‌ی در حال احداث آن که از مدتها پیش قول شروع به کارش را داده بودند، آغاز به کار کرده است.

اما توجه مسوولان به وضعیت اسفناک زیست محیطی گیلان از چه زمانی شروع شد، اقدامات ابتدایی چگونه شکل گرفت و موقعیت فعلی پروژه‌‌های در دست اجرا چگونه است و چرا این پروژه‌ها تا به امروز به بهره‌برداری نرسیده‌اند؟

 

پروژه‌یی که با حمایت بانک جهانی آغاز شد

پروژه‌ی جمع‌آوری، انتقال و تصفیه‌ی بهداشتی فاضلاب شهرهای رشت و انزلی از سال 1384 با حمایتهای مالی بانک جهانی در شهرهای رشت و انزلی آغاز به کار کرد. در آن سال، براساس توافق بین دولت جمهوری اسلامی ایران و بانک جهانی، 148/6 میلیون دلار بانک جهانی و 88/4 میلیون دلار دولت ابران؛ متعهد شدند در بخش آب و فاضلاب گیلان سرمایه‌گذاری کنند.

این پروژه شامل اجراي خطوط انتقال و شبکه جمع‌آوري فاضلاب، توسعه و اصلاح شبکه آب، احداث مخازن، نصب انشعابات فاضلاب، حفر و تجهيز چاه و اجراي تصفيه خانه بود. قرار بود تا اعتبارات بانک جهانی برای احداث 110 هزار متر مکعب مخزن ذخیره آب ،12/5 کیلومتر خط انتقال آب و 489 کیلومتر توسعه شبکه فاضلاب این دو شهر هزینه شود.

 

- غنیمتی که گیلان قدرش را ندانست!

در شرایطی که طبق توافق به عمل آمده بین بانک جهانی و دولت جمهوری اسلامی قرار بود تا پروژه‌ی مذکور طی پنج سال به انجام برسد و بر اساس زمان آغاز پروژه در در دی ماه 1384، می‌بایست در دی ماه 1389 به پایان برسد، اما چنین نشد. تسهیلات  نزدیک به 150 ميليون دلاری بانک جهانی، مي بايست طي پنج سال با توجه به پيشرفت فيزيكي تخصيص يابد. بر طبق قرارداد، پس از پایان مهلت تعیین شده، در صورت به پایان نرسیدن پروژه، باقیمانده ی تسهیلات به حساب بانک جهانی بازگشت داده می‌شد. این در شرایطی بود که بر اساس اعلام مسوولان از مجموع يكهزار و يكصد شهر كشور، تنها شش شهر از جمله دو شهر گيلان واجد شرايط براي دريافت تسهيلات بانك جهاني براي اجراي پروژه هاي فاضلاب شهري بوده اند.

در دی ماه 1389، زمان تکمیل پروژه  به پایان رسید، اما پروژه از پیشرفت لازم برخوردار نبود.

 

- تیرهای بلا بر سر چه کسی فرود می‌آیند؟!

در کشاکش دلهره‌ها و دلنگرانی‌ها برای عقب افتادن از برنامه‌ی زمان بندی شده و تکمیل نشدن پروژه در موعد مقرر، که قطع کمکهای بانک جهانی را در پی داشت، مسوولان دست اندرکار اجرای پروژه کوشیدند تا مقصری برای ناکامی خود بیابند.    ناصر اميني؛ مدیر عامل وقت شرکت آب و فاضلاب گیلان در آن زمان (مردادماه 1390) در گفت‌وگو با رسانه‌‌ها، عدم صدور مجوز از طرف شهرداري رشت را يکي از دلايل تاخير اجراي باقي مانده پروژه عنوان کرد و گفت: اسناد لازم در اين زمينه موجود است.!

اما این در شرایطی بود که فاصله‌ی بین مخالفت با صدور مجوز جدید برای ادامه‌ی حفاریها و موافقت مجدد شورای اسلامی شهر رشت و شهرداری با ادامه‌ی کار پیمانکاران پروژه و تداوم حفاریها، بیش از چند روز به درازا نینجامید. این پروژه با تصمیم‌گیری اعضای شورای اسلامی شهر رشت، در یکصد و هفدهمین جلسه ی شورا متوقف شد و در یکصد و هیجدهمین جلسه‌ی شورا، رای اعضا بر ادامه ی کار پروژه قرار گرفت.

این میان دغدغه‌های اعضای شورای اسلامی  و شهردار شهر رشت نیز قابل درک است.

محمدرضا قاسمی رئیس وقتِ شورای شهر رشت در یکصد و هفدهمین جلسه این شورا گفته بود: ما مخالف اجرای پروژه بانک جهانی نیستیم و حتی شهرداری در این راستا با شرکت آب و فاضلاب تعامل نیز برقرار کرده بود اما ادامه این کار باید با برنامه ریزی و مدیریت واحد انجام شود در حالی که هنوز نوار حفاریهای گذشته به سرانجامی نرسیده است و تا زمان مدیریت جدید، پروژه متوقف می شود.

محمدرضا قاسمی اظهار داشته بود: در فصل بارندگی، شهر رشت به دلیل کنده کاریهای ناشی از اجرای پروژه آب و فاضلاب گیلان، در حالت بحرانی قرار می گیرد و با یک بارندگی تمام شهر به زیر آب می‌رود، در صورتی که شرکت آب و فاضلاب از مردم مبلغ زیادی بابت کار خود پول می‌گیرد که یا باید از مردم پول نگیرد و یا اینکه اگر وجهی دریافت می‌کند باید خدمات ارائه دهد.

غلامرضا خاکسار عضو شورای شهر رشت نیز در همان جلسه گفته بود: جلوگیری از اجرای پروژه بانک جهانی به این دلیل نیست که اعتبار به استان نیاید و همه ما وظیفه داریم برای مردم کار کنیم، اما تمام حفاریهای ناشی از اجرای این پروژه در سطح شهر طوری انجام شد که فاضلابهای سنتی را پر کرد و با بکارگیری پیمانکاران دست دوم همه خیابانها شخم زده شد.

همه‌ی ساکنان شهر رشت به خوبی شاهد هستند و می‌توانند به خاطر آورند که هر مسیری در آنزمان؛ اعم از فرعی و اصلی، کوچه‌های کوچک و بن‌بست و خیابانهای اصلی و پرتردد، بارها و بارها کنده شدند و پر شدند و توسط شهرداری رشت روکش آسفالت بر آنها گسترده شد. مردم با تعجب از یکدیگر می‌پرسیدند که اینهمه دوباره کاری و به تبع آن اتلاف وقت و هزینه برای چیست؟ آیا به جای آنکه همه‌ی کارها را در یک مرحله انجام دهند آنها را در چند مرحله انجام می‌دهند و یا آنکه به جبران اشتباه و ندانم کاری تکنسین‌ها و یا پیمانکارهای قبلی، هر مسیر بارها و بارها کنده و پُر می‌شود؟! البته کسی پاسخ این سوالها را به مردم نمی‌داد. از همین‌رو ذهن کنجکاو برخی همشهریان، فعال می‌شد و این پرسش و یا دقیقتر بگوییم شُبهه را مطرح می‌کردند که شاید مسئولین در زیرِ زمینهای این شهر گنج و دفینه‌ای پیدا کرده‌اند، که اینهمه به کَند و کاری می‌پردازند و ...!! آنها با تردید این سخن بر زبان می‌راندند و ما به طنز می‌شنیدیم و می‌خندیدیم و صحه‌ای چندین باره بر طبع طناز جماعت ایرانی می‌گذاشتیم.!!

 

- آیا همه‌ی حرفها و راهها به پول ختم می‌شود؟!

در حالی که مسوولان وقت اجرای پروژه، بارها از تامین نشدن بودجه‌ی لازم برای پیشبرد پروژه سخن به میان آورده بودند و پرداخت نشدن مطالبات پیمانکاران را، یکی از علل کُندی اجرای پروژه ذکر می‌کردند، عده‌‌ای دیگری معتقد به برنامه‌ریزی صحیح، نظارت دقیق و مدیریت کارآمد بودند. هادی رمضانی ؛ عضو پیشین شورای اسلامی شهر رشت، که بعدها برای کاندیداتوری مجلس شورای اسلامی از سمت خود استعفا داد، در همان جلسه ی یکصد و هفدهم شورای اسلامی شهر رشت که به عنوان مخالف توقف پروژه سخن می‌گفت، افزود: بودجه ملی وجود دارد اما مدیریت صحیح نداریم.

در یکصد و هجدهمین جلسه شورای اسلامی شهر رشت که تصمیم اعضا بر ادامه ی روند اجرای پروژه قرار گرفت، مهندس محمود فریدونی شهردار پیشین شهر رشت گفت: همه اعضای شورا تاکید بر اجرای این پروژه دارند اما خواهان مدیریت واحد و روند صحیح این پروژه هستند.

وی در آن جلسه افزوده بود:این پروژه باید به گونه‌ای مدیریت شود تا موجب عذاب و ناراحتی مردم نشود و شهروندان حداکثر بهره را ببرند.

موسی ناصح؛ دیگر عضو شورای اسلامی شهر رشت نیز در همان جلسه گفته بود: پروژه بانک جهانی شرکت آب و فاضلاب به دلیل کوتاهی‌هاٰ پیشرفت لازم و کافی نداشته است.

در همان جلسه‌ی یکصد و هیجدهم، محمد رضا قاسمی؛ رئیس وقت شورای اسلامی شهر رشت گفت: پروژه بانک جهانی شرکت آب و فاضلاب استان گیلان بایستی با مدیریت واحد و با نظارت کمیسیون ویژه‌ای به شکل بهتری انجام شود.

وی افزود: بنا به پیشنهاد شورای اسلامی شهر رشت کمیسیونی در استانداری به ریاست معاون عمرانی استاندار گیلان، نمایندگان شورا، شهرداری، شرکت آب و فاضلاب و راهنمایی و رانندگی تشکیل شد.

به گفته‌ی وی قرار بر این شد که این کمیسیون هر دو هفته یک بار جلسه‌ای را در دفتر شهردار رشت به منظور نظارت کامل بر پروژه بانک جهانی داشته باشد.

 

- هنگامی که سطح فرهنگمان همسطح قیمت خودرومان بالا نمی‌رود !

شاید خود باور داشته باشیم و یا از نصیحت‌های بزرگترهای خانواده در ذهن‌مان باشد که هرگاه خواب پریشانی دیدیم، پیش از هرکس و هر چیز، خوابمان را با آب در میان بگذاریم که نماد روشنایی است. اینکه گفته شد سابقه‌ای طولانی در فرهنگ مردمان این سرزمین دارد که آب را به عنوان یکی از با ارزشترین آفریده‌های پروردگار و مایع حیات بسیار حُرمت می‌گذاشتند. در فرهنگ پُرقدمت مردمان این سرزمین، آب و همه‌ی سرچشمه‌های آن حرمت نگهداشته می‌شدند و دریاچه‌ها و استخرها و همه ی چیزهایی که آب در آنها جاری بود مورد احترام واقع می شدند.

مورخان یونان باستان همانند هرودوت، پلوتارک، دیودور، کنت کورث، آریان، استرابون و... به حرمت گذاشتن آب از جانب ایرانیان در کتابهای تاریخی خود اشاره کرده‌اند. هرودوت در فصلی از کتاب تاریخ خود در باره‌ی اخلاق و آداب ایرانیان نوشته‌ است: ایرانیان در میان آب جاری ادرار نمی‌کنند، آب دهان نمی‌اندازند و دستهای آلوده را در آن نمی شویند. استرابون نیز این عمل را تایید می‌کند که ایرانیان در آب جاری لاشه‌ی مُردار نمی‌اندازند و تن خود را شستشو نمی‌دهند.

حتی در دهم آبانماه جشنی به حُرمت آب برپا می‌داشتند. در این روز لباس سپید و نو بر تن می‌کردند و به کنار ساحل دریا، چشمه‌سار، جویباران و دریاچه‌ها می‌رفتند و با خواندن دعا و نیایش، خداوند را به خاطر نعمت حیاتبخش آب شکرگزاری می‌کردند.

خوانندگان این سطرها با تنها یک مرور کوتاه در ذهن خود می‌توانند فاصله‌ی رفتاری و فرهنگی ایرانیان امروز را با ایرانیانی که در چند صد سال پیش می زیستند مقایسه نمایند و به راحتی محاسبه نمایند که آیا نسبت رشد امکانات مادی و رفاهی زندگی‌مان با رشد فرهنگی‌مان، از عدد و رقمی مثبت برخوردار است یا منفی؟!

بدیهی است که هیچ طرح و برنامه ی جمعی به ویژه اگر از مولفه‌های فرهنگی بالا نیز برخوردار باشد، بدون همراهی همه‌ی شهروندان، از امکان موفقیت برخوردار نیست.

 

 - مشکلات ما در زیربنا هم عین روبنا است!

تردید ندارم که تقریبا" همه‌ی خوانندگان این نوشتار، بارها و بارها از زبان مسوولان و متخصصان و تحلیلگران! از رادیو و تلویزیون به هنگام ریشه‌یابی مشکلات شنیده‌اند که گفته‌اند ما باید مشکلات را به طور زیربنایی حل کنیم! این جمله‌ی راهگشا!! در تحلیل‌ ریشه‌یابی همه‌ی مشکلات اجتماعی به ویژه مسائل ورزشی بسیار شنیده می شود. از طرفی هیچ کس نمی تواند انکار کند که پروژه‌هایی از قبیل ساماندهی شبکه‌ی آب و فاضلاب، از جمله زیربنایی‌ترین سازه‌‌های یک سکونتگاه انسانی به شمار می‌روند. حال این پرسش به ذهن هر ناظر و یا خواننده‌ی بی‌طرفی خطور می‌کند که چرا ما در ساختن زیربنا هم به مانند روبنا دچار مشکلات متعدد هستیم؟ چرا وقتی بحث از مشکلات و پدیده‌های اجتماعی به میان می‌آید سخن از بازسازی زیر بناها برزبان می‌آوریم و هنگامی که می‌خواهیم زیربناها را بسازیم مشکلات روبنایی امانمان را می‌بُرند و امکان بازسازی و بهسازی زیربناها را از ما می‌گیرند؟! آیا غیر از این است که وقتی سخن از زیربنا و روبنا به عمل می‌آوریم قصد خریدن زمان و فرار از رویارویی مستقیم با مشکلات‌مان را داریم و خودآگاه و ناخود‌آگاه به چست‌وجوی ناکی آبادی هستیم که همیشه بسیار پیشتر از ما در حرکت است و ما فقط گرد و غبارش را بر چهره‌مان لمس می‌کنیم؟!

 

- حالا دیگر عمق شرمندگی‌مان به لایه‌های زیرین زمین نیز رسیده است!

عبارت نسل سوخته را بسیار شنیده‌ایم، اما باید به فرهنگ لغات و استعارات روزمره‌مان عبارت نسل شرمنده و شاید هم نسلهای شرمنده را بیفزاییم. با افزایش جمعیت و آپارتمان‌سازیها، افزایش مسافرتهای درون شهری و برون شهری و به تبع آن افزایش تولید زباله، بالا رفتن سطح زندگی مادی و از جا تکان نخوردن سطح زندگی فرهنگی، راهگشا بودن شعارزدگی و بی‌اهمیتی نقش‌‌های مسوولیتی، وجود فرسنگ‌ها فاصله میان حرف تا عمل و ماه من تا ماه گردون، ناکارآمد شدن نقش رسانه‌های جمعی و درنتیجه بی‌امکانی و تهیدست شدن افکار عمومی جامعه برای پیگیری مطالبات اجتماعی و...جملگی بر ابعاد بلایا و آسیب‌هایی که ما انسانها با دستهای خودمان بر یگانه سکونت‌گاه‌مان در این کهکشان وارد می‌کنیم بسیار افزوده است.

 

- مسوولان چه می‌گویند؟!

غلامرضا رحیمی؛ معاون برنامه ریزی و امور عمرانی فرمانداری رشت در آغازین روزهای خرداد ماه جاری گفت: با وجود سختی‌هایی که مردم چند سال اخیر است تحمل کرده‌اند اما هنوز این  پروژه نیمه تمام مانده است و لازم است در اجرای آن جدیت به خرج داده شود. وی افزود: با اجرای بخش زیادی از شبکه‌های اصلی و فرعی این پروژه در خیابانها و کوچه‌های شهر رشت اما  هنوز هیچ بهره‌برداری از این شبکه‌ها نمی شود  که این موضوع نگرانی برای شهروندان ایجاد کرده است.

حمید روشن‌روان مدیر عامل فعلی شرکت آبفای گیلان، در گفت‌وگو با خبرگزاری فارس(8/3/91) در رشت با اشاره به وضعیت پروژه بانک جهانی در استان گفت: پروژه بانک جهانی به مدت پنج سال به اتمام رسید و پرونده مبالغی که قرار بود به صورت وام در اختیار شرکت آب و فاضلاب شهری استان قرار گیرد بسته شد و توانسته‌ایم در این مدت بخش عمده‌ای از تعهدات خود در پروژه بانک جهانی را اجرایی کنیم.

وی اجرای شبکه‌های فاضلاب و آب، احداث مخازن ذخیره آب و ساخت تصفیه‌خانه‌های فاضلاب را از جمله پروژه بانک جهانی عنوان کرد و افزود: این پروژه‌ها در مناسبت‌های مختلف مانند دهه فجر و هفته دولت وارد مدار بهره‌برداری شده است.

مدیر عامل آبفای گیلان، با اشاره به اجرای طرح فاضلاب رشت افزود: طرح فاضلاب شهر بزرگ رشت در چند فاز تعریف شد و با توجه به سرمایه‌گذاریهای صورت گرفته، اکنون فاز نخست آن برای 63 هزار متر مکعب در شبانه‌روز طراحی شده که عملیات اجرایی و تکمیلی آن در حال انجام است.

روشن‌روان تامین اعتبار فاز نخست تصفیه‌خانه فاضلاب رشت را از طریق اعتبارت ملی و بانک جهانی ذکر کرد و افزود: بقیه فازهای این پروژه از محل اعتبارات بانک ملی که در اختیار ما قرار داده می‌شود، انجام می‌گیرد.

 

- سخن پایانی

مرور رویدادهای گذشته، به معنای باقی ماندن در گذشته نیست. پیشبرد زمان حال و رساندن آن به هدفی مطلوب در آینده نیز نیازمند عزمی جزم، برنامه‌ریزی، مدیریت پیوسته‌ی امور، تعامل و مشورت و همراهی و همدلی است. پروژه‌ی جمع‌آوری و تصفیه‌ی فاضلاب شهر رشت به نیمه‌ی مسیر خود رسیده است. به انجام رسانیدن مطلوب این پروژه (با پرهیز جدی نگارنده از شعارزدگی)، نیازمند عزم همگانی مردم و مسوولان گیلان در همه ی رده‌های مدیریتی و اجرایی است.

ممکن است در تحلیل به ثمر نرسیدن بسیاری از طرحها و برنامه‌ها و یا کسب نتایج نامطلوب، از وجود اختلاف نظر صحبت به میان آید. اما با اطمینان صد در صد می‌توان گفت که حتی یک نفر را نمی‌توان پیدا کرد که در ضرورت بی‌قید و شرط به انجام رسیدن پروژه‌ی فاضلاب شهرهای رشت و انزلی اندکی تردید داشته باشد.

باز هم با اطمینان می‌توان گفت که هرکس در هر نقش و سمتی، چنانچه برای به ثمر رسیدن پروژه‌ی مذکور قدمی بردارد، باقیات صالحاتی خواهد بود که در خاطره‌ی جمعی مردم این استان به ثبت خواهد رسید.

مردم گیلان به حق از مدیریت ارشد گیلان انتظار دارند تا هدایت افکار عمومی و ساماندهی اراده‌ی جمعی مردم استان، به ویژه شهرهای رشت و انزلی را با حمایت بی‌شائبه و صمیمانه‌ی رسانه‌های گروهی گیلان و سازمانهای مردم نهاد حمایت از محیط زیست و هنرمندان و فرهنگیان و سایر قشرهای مردم برعهده بگیرد و تا به انجام رسانیدن این امر بسیار مهم به تلاش خود ادامه دهد.

سازمانها و نهادهای اجرایی درگیر در انجام پروژه، نمایندگان گیلان در مجلس شورای اسلامی، نهادها و سازمانهای فرهنگی از جمله ارشاد اسلامی، آموزش و پرورش، دانشگاهها، سازمان حفاظت محیط زیست، تشکلهای مردم نهاد زیست محیطی و... با همدلی و همراهی و با ساماندهی حرکتهای فرهنگی خلاقانه و جشنواره‌ها و مسابقات در فضای باز به ویژه در مسیر رودخانه‌های زرجوب و گوهررود، می‌توانند فضای فکری هماهنگی را در گیلان ساماندهی کنند و انرژی مثبتی را پدید آورند، که بی تردید در راه بردن به مقصود کمک خواهد کرد.

 

------------------------------

1-      - رودخانه‌های زرجوب و گوهررود؛ اوج یک شرمندگی؛ عنوان گزارشی از سردبیر سابق روزنامه‌ی نقش قلم جناب آقای حمید مدنی، روزنامه‌نگار با سابقه‌ی گیلانی است.
 

*** *این گزارش در تاریخ سه شنبه 23 خرداد ماه 1391 در هفته نامه ی هاتف گیلان منتشر شد.