جاودانگی را باید زیست، باید جاودانه ساخت

(نگاهی به خاستگاههای جشن تیرگان با رویکرد فلسفی)

 

نسرین پورهمرنگ

 

چکیده:

خاستگاههای جشن باستانی تیرگان بر سه مفهوم اساسی تکیه زده اند: 1- پاسداشت نویسندگان و کاتبان و بزرگداشت قلم به دستور هوشنگ پادشاه پیشدادی 2- غلبه ی تیشتر الهه ی باران بر اپوشه دیو خشکسالی و افزایش رزق و روزی 3- پرتاب تیر توسط آرش و مشخص شدن مرز ایران و توران و رها شدن وطن از دست دشمن و جنگهای ویرانگر

قلم، آب و باران و وطن جملگی مفاهیم جاودانه یی هستند که جاودانگی خود را به سبب جاری بودن در حیات موجودات و به ویژه انسانها دارا هستند. این درک جدید از جاودانگی - که تاکنون در نوشتارهای متداول فلسفی مطرح نشده است - مفاهیم جدیدی نیز با خود به همراه خواهد داشت. مفاهیمی چون زیستن در جاری جاودانگی و ساختن؛ هم از آن رو که جاری بودن و یا دستکم درک این جریان به ساختن و بازسازی مداوم نیاز دارد. آنچه از تبیین این مفاهیم می توان نتیجه گرفت چنین است: جاودانگی ضرورتا" با استقلال و بی نیازی همراه نیست.

 

خاستگاههای جشن تیرگان

در ایران باستان چنین رسم بود که در هر ماه که اسم روز با اسم ماه تقارن پیدا می کرد جشنی در آن روز برپا می ساختند. در تیر ماه این تقارن به روز 13 تیر می افتد. اما علاوه بر این، جشن تیرگان خاستگاههای بسیار مهمتری نیز دارد که سبب شده بود از اهمیت فراوانتری نزد ایرانیان برخوردار باشد و به مدت 9 روز از روز 13 تیرماه تا 22 تیر ماه به درازا بیانجامد. 13 تیر ماه؛ تیرروز و 22 تیر ماه؛ بادروز نام داشت. برای جشن تیرگان علاوه بر آنچه گفته شد خاستگاههای ذیل نیز برشمرده شده است:

1-هوشنگ پادشاه پیشدادی ایران در این روز بر مقام نویسندگان و کاتبان صحه گذاشت، بر آنان مهر وعطوفت فراوان ورزید و گرامی شان داشت. گفت که باید همواره صاحبان قلم و نویسندگان راعزیز داشت. مردم نیز به پیروی از پادشاه چنین کردند و هر ساله در این روز جشنی بزرگ برپا ساختند و این روز را روز قلم و روز نویسنده نامگذاری کردند.(1)

چند سال پیش به پیشنهاد نویسندگانی همچون معروفی، محمدعلی، کرم پور، نجدی، شاملو،سپانلو و... و تصویب شورای فرهنگ عمومی 14 تیر ماه به نام روز قلم و نویسنده نامگذاری شد و همینک در تقویم رسمی کشور به ثبت رسیده است.

ابوریحان بیرونی در آثار الباقیه(2) سیزدهم تیر ماه را روز ستاره ی تیر یا عطارد نامیده است. ستاره ی تیر یا عطارد به کاتب ستارگان شهرت دارد و در تیر روز به پاسداشت مقام کاتب ستارگان نیز آیینی برگزار می شد.

2- ستاره ی تیر که در اوستا تیشتریه(3) و در پهلوی تیشتر(4) نام گرفته فرشته ی باران محسوب می شود، از همین رو وجود آن پربرکت و با وفور نعمت و رزق وروزی پیوند خورده است. در اسطوره های ایرانی این فرشته با اپوشه (دیو خشکی) می جنگد و در نبرد اولیه شکت می خورد.(6) فرشته ی تیر پس از شکست از اورمزدا استمداد می طلبد و در در نبرد دوم با قدرتی که از خداوند دریافت کرده بود موفق می شود تا براپوشه غلبه یابد. باران شروع به باریدن می کند و زمین تشنه سیراب می شود و درهای نعمت و روزی بر روی ایرانیان گشوده می شود. اینچنین سرزمین های ایرانی از سالی خوش برخوردار می شوند(تیریشت، بند 9) (8)

3- منوچهر کیانی پاداشاه ایران زمین پس از مدتها جنگ فرسایشی با تورانیان دچار مشکلات متعدد می شود. ایرانزمین در محاصره قرار گرفته بود و مردم از تبعات جنگ در حزن و عذاب به سر می بردند. سرانجام منوچهر پیشنهاد تورانیان مبنی بر مشخص شدن مرز ایران و توران به وسیله ی یک تیر پرتابی را می پذیرد. آرش شیواتیر به یاری ایرانیان می آید و به همراه پرتاب تیر، روح و روانش را نیز روانه می سازد. تیر پس از طی هزار فرسخ برفراز درخت گردویی بر کوه خوانونت فرود می آید و آن ناحیه مرز ایران و توران می شود. (تیریشت، بند 6 و 38، صص 338 331) (9)

4 جشن تیرگان با جریان کناره گیری کیخسرو از سلطنت نیز پیوند خورده است. کیخسرو پس از کشتن افراسیاب و کم کردن سایه ی شوم او از سر مردم ایران در راه بازگشت به ایران کنار چشمه یی به استراحت می پردازد. دچار تحول روحی می شود و تصمیم به واگذاری تاخ و تخت می گیرد. پس از آنکه به خواب می رود بیژن سردار ایرانی از راه می رسد، به چهره ی او آب می پاشد و او را بیدار می سازد. بیرونی از این واقعه به عنوان جشن نیلوفر یاد می کند و گردیزی با عنوان جشن سوشوری.(10)

جشن تیرگان دارای آیینهایی است که نگارنده چون هدف دیگری را در این نوشتار دنبال می کند از بازگویی آنها خوددارای می نماید.

مطابق آنچه گفته شد می توان پاسداشت قلم و نویسنده، آب و باران و میهن و استقلال آن را به عنوان خاستگاههای جشن تیرگان برشمرد.

قلم بیانگر روح حاکم بر زندگی جوامع مختلف بشری است. روح حرکت جریان زندگی موجودات است. گذشته از اینکه این جریان سمت و سوی خیرداشته باشد یا شر، تصور حیات موجودات و به ویژه حیات جوامع بشری بدون آن امکان پذیر نیست.

آب مبنای حیات است. این مبنا از چنان نقش و اهمیتی برخوردار است که ضرورتی برای سحن گفتن افزونتر در باره ی آن وجود ندارد.

اگر چه آب مبنای حیات است و قلم تبیین گر جریان روح حیات، اما حاصل این تبیین تصویری است که می توان از آن با عنوان هویت (11) نام برد؛ همان که در وطن به مثابه ی یک ساختار جغرافیایی، اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی شکل می گیرد. حتی شکل گیری هویتی واحد به نام دهکده ی جهانی(12) نیز نتوانتسته است از ضرورت وجود هویت ها و ساختارهای محدودتر و متعدد همان که وطن نامیده می شود بکاهد.

وقتی اساس مدرنیسم بر تکثر بنا نهاده شده است چگونه می توان از تناقضی با عنوان دهکده ی جهانی به مثابه ی یک ساختار واحد سیاسی، اجتماعی سخن به میان آورد؟

آب، قلم و وطن جاودانه های جاری در حرکت زمان هستند. حرکت زمان به وسیله ی معانی متعدد و بی شماری خلق می شود که انسانها و سایر موجودات خلق می کنند. از این رو می توان گفت که موجودات از جمله انسان با زیستن در جاری جاودانه های نام برده شده -آب، قلم و وطن -علاوه بر درک این جاودانگی برتداوم جریان آن یاری می رسانند.

زیستن درک کردن است و درک کردن می تواند به ساختن منجر شود. جاودانگی درک می شود و حاصل این درک ساختن است، ساختن جاودانگی. ولو اینکه سازندگان خود در جاودانگی محو شوند و جریان جاودانگی استقلالش را تا به ابد از دست دهد.

 

جست و جوی دائمی برای جاودانگی

جست وجوی جاودانگی، ابدیت و همواره بودن، دغدغه های همه ی انسانها در همه ی عصرها و نسلها بوده است. این دغدغه خود را به گونه های متفاوت نشان داده است و در آثار هنری و ادبی بر جای مانده از ملل گوناگون قابل ردیابی است.

- بهشت گمشده اثر میلتون شاعر نابینای انگلیسی در قرن هفدهم یک حماسه ی مسیحی است و قهرمان آن حضرت آدم است که در جست وجوی بهشت گمشده و از دست داده شده (زندگی و نعمتهای جاوید) به مصائب فراوان دچار می شود.

- سرود نیبلونگن از یک شاعر آلمانی زبان ناشناس در قرن دوازدهم میلادی است. قهرمان این حماسه ی آلمانی زیگفرید روئین تن است . روئین تنی و بی اثر بودن بلایا و آسیب ها بر قهرمان روئین تن نشانه ی عمر جاویدان او بوده است.

- مهابهاراتا و رامایانا سروده ی صدها شاعر سده های پیش و پس از میلاد حکایت از پیروزیها و مبارزات رجال مذهبی از جمله کریشنا را برای جست وجوی جاودانگی در بردارند.

اگر چه جاودانگی سخت مورد طلب انسانهای نخبه بوده است، اما بنابر آثار به جای مانده از فرهنگ ملل کمتر کسی بدان دست یافته و اغلب توانستند تا به مرحله ی روئین تنی برسند. یعنی اگر چه به مدد نیروهای غیبی شکست ناپذیر شده اند اما یک جای بدن آنها روئینه نبوده و دارای ضعف و نقض بوده است.

- تیتس مادر آشیل از ایزد بانوان است. آشیل را در رودخانه ی استیکس که دور جهان مردگان را فرا گرفته فرو برده و شسته است. اما پاشنه ی پای او به آب نمی رسد و به نقطعه ضعف و شکست او تبدیل می شود. در جنگهای تروا، پاریس تیر را بر پاشنه ی آشیل می زند و او را از پای در می آورد.

در حماسه ی سرود نیبلونگن زیگفرید اژدهایی را می کشد، در خون او می غلتد و بدنش روئینه می شود، جز نقطه یی بین دو شانه که به سبب افتادن برگی روئینه نمی شود. هاگن با زدن ضربه بر آن نقطه او را می کشد.

در افسانه های کهن اسکاندیناوی بالدر قهرمان افسانه یی و روئین تن آنها است. به جز گیاهی حقیر به نام میسلتو (mistletoe - که در زبان فارسی به آن دبق گویند)، همه ی عناصر سوگند خورده اند که به او آسیبی نرسانند و البته همین گیاه حقیر سرانجام مانع عمر جاویدان او می شود.

- اسفندیار پهلوان ایرانی نیز اناری از دست زرتشت خورده است و روئینه شده است جز چشم او که روئینه نیست. پشتوتن برادر اسفندیار نیز جامی از شیر از دست زرتشت خورده و عمر جاوید یافته است. رستم که خود از روئین تنان است با راهنمایی سیمرغ تیری از چوب گز به چشم اسفندیار می زند و کار او را به پایان می رساند.

یکی از نشانه های جاودان بودن عمر طولانی قهرمانان حماسه ها است. هنگامی که رستم به جنگ اسفندیار می رود پانصد سال از عمرش گذشه است. هم تولدش غیرمعمولی است و هم پرورش و دوران کودکی اش در البرز کوه، کوه خدایان به وسیله ی سیمرغ (نماد خدایان) پرورانده شده است.

- اسکندر هم در طلب عمر جاویدان به دنبال چشمه ی آب حیات می رود.

حتی ممکن است قهرمانی که در طلب جاودانگی برمی آید بمیرد و از دنیا برود اما این مرگ موقتی است و او دوباره به دنیا و زندگی باز می گردد. درانجیل و کمدی الهی دانته داستانهای مربوط به قهرمانانی (خدایان) که می میرند تا دوباره زنده شوند دیده می شود.

اما حماسه ها تنها به جنگ و ستیزه های بیرونی خلاصه و محدود نمی شوند. حماسه های پهلوانی بیشتر مربوط به اقوام و ملتهایی است که با همسایگان خود مدام در حال ستیزه و درگیری بوده اند مثل ایرانیان و یونانیان، اما مردمان سرزمینهایی که بیشتر به اصطلاح مشکل درون مرزی داشته اند همچون چینی یان و مصریان و هندیان، حماسه های دینی و فلسفی دارند. در ایران نیز در ادوار مختلف تاریخی که ایرانیان از همسایگان خود شکست های سنگین خورده اند و به زندگی درونگرایی روی آورده اند شاهد پیدایی افسانه های عرفانی به جای حماسه های پهلوانی هستیم. در حماسه های عرفانی رهرو و سالک پس از پیمودن عقبه های گوناگون و نابودی دیو نفس به فنا فی الله و جاودانگی می رسد. حماسه ی حلاج در تذکره الاولیا و داستان سفر مرغان در منطق الطیر عطار از جمله ی حماسه های عرفانی در طلب عمر جاوید است.

در مصیبت نامه ی شیح عطار نیشابوری می توان داستان سلوک و سیاحت روحانی عارف دلسوخته را مطالعه نمود که سلوک خود را در عالم غیب آغاز می کند، مراتب و مراحل مختلف را طی می کند، از مرتبه ی ملائک می گذرد و مرتبه ی انبیاء را نیز پشت سر می گذارد و آنگاه به آستان پیامبر اسلام راه پیدا می کند و اسرار فقر را از زبان او می شنود.

سالک که سیر آفاق کرده است در این توقفگاه سیر انفس را می آموزد. در این سیر باید حس و خیال و عقل و دل و جان را پشت سر نهد تا به فنا فی الله برسد. داستان معراج روحانی بایزید که در تذکره الاولیا ی عطار نیز آمده است و داستان حی بن یقظان و سلامان و ابسال از همین دست حماسه های عرفانی در طلب عمر جاوید است.

همچنین می توان از حماسه ی گیل گمش نام برد که یکی از قدیمی ترین حماسه های موجود در جهان است. تقابل مرگ و زندگی و جست وجوی جاودانگی در این حماسه به بهترین شکل به تصویر کشیده شده است. گیل گمش پس از مرگ دوستش انکیدو دچار هراس می شود و به جست و جوی راز مرگ و طلب عمر جاوید بر می آید، اما جست وجویش ثمری برای او ندارد. در میان هندیان قدیم نیز اعتقاد بر خاصیت جاودان کنندگی گیاه هوم وجود داشته است. (این بخش از نوشتار از مقاله ی پیشین نگارنده با عنوان زمان تجلی هستی برگرفته شده است.) (13)

می توان مشاهده کرد که همه ی این جست وجوها برای جاودانگی جز از مسیر عمر ابدی و بی پایان قابل گذر نیست. افراد چه در آنجا که به صراحت در جست وجوی عمر ابدی بر می آیند و چه از طریق فنا فی الله جاودانگی را طلب می کنند بر تداوم حضور و نظارت خود تلاش می کنند.

 

سخن پایانی

در این نوشتار تلاش شد تا ضمن برشمردن خاستگاههای جشن تیرگان با رویکرد فلسفی، نگرشی نوین نسبت به این خاستگاهها ارائه شود و این مهم از طریق تبیین مفهوم جاودانگی و بازنگری در مفاهیم سنتی و ارائه ی تبیین های نوین عملی شد.

خاستگاههای جشن تیرگان (و البته سایر جشن های باستانی ایران همچون نوروز، مهرگان، سده و...) مفهوم جاودانگی را با خود به همراه دارند. این جاودانگی در حیات اجتماعی انسانها جاری است. می توان در این جاری جاودانگی به قدرعمر کوتاه آدمی زیست، آن را درک کرد و جریان مسیر را بازسازی نمود. کسانی که درصدد این بازسازی برمی آیند شاید سهمی از جاودانگی نصیب خود نسازند، اما در تداوم مسیر جاودانگی سهمی ایفا می کنند ونقشی می زنند.

شاید چنین تبیینی از جاودانگی یک تناقض به نظر آید و گفته شود این چگونه جاودانگی است که وجودش وابسته به غیر است؟ اما در پاسخ باید گفت که چگونه می توان موجود بود و از ملزومات موجود بودن که همان نیاز است بری بود؟ موجود بودن یعنی در تناسب قرار گرفتن با سایر موجودات و پیامد این تناسب نیز نیاز است.

خاستگاههای جشن های ایرانی بیانگر جاری بودن مفاهیمی جاودانه هستند. می توان در این جاری جریانها وارد شد، در آن شناور شد، درک کرد، لمس کرد و به بازسازی مسیرش یاری رسانید تا جاودانه ها همچنان جاودان باقی بمانند.

پانوشت:

- بیرونی، ابوریحان، آثارالباقیه عن القرون الخالیه/ ترجمه ی اکبر داناسرشت/ انتشارات ابن سینا، تهران، 1352

2- پیشین

3-Tishteriya

4- Tishtara

5- اپئوشهApaousha نام اوستایی دیوخشکی است.

6- گردیزی، ابوسعید عبدالحی بن ضحاک بن محمود، زین الاخبار ترجمه و تصحیح عبدالعلی حبیبی، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، تهران، 1347

7- پیشین

8- دوستخواه، جلیل، اوستا، انتشارات مروارید، تهران، 1375

9- پیشین

10- گردیزی، ابوسعید، زین الاخبار، ص 243

11- Identiry

12-Global Village

13- پورهمرنگ، نسرین، زمان تجلی هستی، هفته نامه ی هاتف، ویژه ی نوروز 85 ص 26