مهر عزیز است، غنیمت شمریدش صحبت

نسرین پورهمرنگ

 

   16 مهر ماه همزمان است با جشن باستانی مهرگان در ایران که ارج و قدمتی همچون نوروز دارد. در این نوشتار از افقی جدید به آیین مهرگان نگریسته شده و برای بازآفرینی و تداوم بقایش در روزگار کنونی، با استفاده از درونمایه هایش پیشنهادی ارایه گردیده است. حال که به نظر می‌رسد پس از سالها انتظار و با تلاشهای ستودنی ایران‌شناسان و ایران‌دوستان در سراسر جهان، غبار مهجوریت از رخ نوروز باستانی زدوده شده و حریم این آیین گران‌سنگ و ارجمند به شایستگی پاس داشته می‌شود و در فهرست میراث معنوی ملل جهان به ثبت رسیده است ، باید به سراغ مهرگان رفت و دلها را با این رسم فراموش‌شده آشتی داد و به خاطر آورد که بر شاخه‌های درخت تنومند و کهنسال فرهنگ ایران‌زمین، برگهای رنگارنگ زیادی دیده می‌شود که گاه نمی‌توان همه‌ی آنها را به کمال شمارش کرد.

 وقتی جشن ها و آیین ها به حوزه ی عمومی تبدیل می شوند

   در کهن دوران این سرزمین گویی مردمانش هر روز و هر هفته در پی فرا رسیدن موعد جشن و آیینی بوده اند تا انرژیهای پراکنده شان را سامان دهند و سامانش را به تماشاگه مهر و دوستی در رنگارنگی طعام و شراب و لباس تبدیل سازند.
   اردیبهشت گان از پی فروردین ، تیرگان از پی خردادگان، شهریورگان از پی مردادگان، مهرگان و آبانگان و آذرگان، یلدا و سده و سیرسور، بهمن گان و بهمنجه، بادروز و نیران، مزدگیران و چهارشنبه سوری و...

اما نوروز و مهرگان گویی بر سر این جشن ها تاجی بودند که بر نخستین آنها نگینی از یاقوت و بر دومی نگینی از جنس زبرجد می درخشید: خداوند برای زینت زمین و بندگان خود یاقوت را درنوروز و زبرجد را در مهرگان بیرون آورد.(2)
   اما فقط قصد بر تمرکز انرژیهای پراکنده ی تن معطوف نمی شد، ذهن نیز باید سامان خود را در مسیر تداوم صلح و دوستی، امن و آسایش، تلاش و کوشش برای گسترش آبادانی و فزونی رزق، تازه کردن دیداردوست و فامیل و سپاس به درگاه ایزد  برای همه ی نعمتهایش می جست. اما در کنار همه ی این جنبه های فردی و جمعی، اجتماعی و فرهنگی، اقتصادی و دینی، نگره های سیاسی و ملی نیز می توانست در شکل گیری و بقای شکوهمندانه ی برخی آیین ها و جشن ها سهم چشمگیر داشته باشد. همچانکه در تیرگان مرز ایران و توران با پرتاب تیری از کمان آرش معین شد و آرش، جان خود در راه وطن نهاد و بر پریشان حالی عمیق مردم به علت جنگهای طولانی بین سپاهیان ایران و توران، مُهر پایان کوبید و در مهرگان سرانجام فریدون بر ضحاک غلبه کرد و بر ستم هزار ساله ی او پایان داد.(3)

   گویی همه ی این جشن ها و آیین ها به حوزه ی عمومی تبدیل شده بودند که مردمان از هر طبقه ی اجتماعی در آن گرد می آمدند تا هم ذهن خود را معطوف مسائل مهم جامعه که بقا و آبادانی شان را تضمین می کرد نمایند، و هم نیروی تن را بدرقه ی آن کنند که پشتوانه ی ذهن و سخن؛ عمل تن است.

  با این تفسیر و بدون آنکه قصد دگرگون سازی آنچه "یورگن هابرماس" بیش از چهار دهه‌ی پیش با عنوان "حوزه‌ی عمومی" از آن یاد کرد را داشته باشم، تبیین کارکرد اجتماعی و عمومی جشن ها و آیین های ایرانی که به فضای ارتباطات انسانی و صلح جویانه  غنا می بخشیدند و بر ساماندهی اذهان عمومی به سمت نیازهای واقعی جامعه یاری می رسانیدند را می‌توان از همین رو بخشی از کارکرد گستره‌ی همگانی نیز دانست.

 مهرگان؛ جشن آفرینش

   در نظام زندگی مبتنی بر کشاورزی، فصل پاییزهنگامه ی شکرگزاری به درگاه ایزد است، از برای وفور نعمت و توفیق برداشت محصول و امکان کشت پاییزه. همینک نیز در بیشتر روستاهای ایران و حتی اغلب کشورهای جهان جشن شکرگزاری کشاورزان به درگاه پروردگار در هنگامه ی پاییز برگزار می شود. برای مثال در ایالات متحده‌ی آمریکا در آخرین پنجشنبه‌ی ماه نوامبر (آذر ماه) و در کانادا در آخرین دوشنبه‌ی ماه اکتبر (آبان ماه) جشن شکرگزاری کشاورزان برگزار می شود. اندیشه‌ورز فقید، دکتر مهرداد بهار درباره‌ی جشن مهرگان چنین توضیح می دهد: در بین النهرین دو عید بزرگ وجود داشته است، یکی عید بهاری که عید باززایی ایزد شهید شونده یا خدای نباتی دُموزی یا تموز بابلی بود، یکی عید پاییزی که به هنگام کشت جدید، پس از دروی کامل انجام می شد... جشن پاییزی جشن آفرینش بود و جشن نوروز جشن باززایی.(5) بنا بر اسطوره های بابلی جهان در این روز خلق می شود.

   در نظام زندگی مبتنی بر کشاورزی چرخه ی زندگی به واسطه ی تلاش کشاورزان و دهقانان به حرکت در می آید، آنان واسطه ی خداوند برای آفرینش روزی هستند تا جامعه ی انسانی به حیات خود ادامه دهد و همه ی تلاشهای آنان در پاییز به سامان خود می رسد: برداشت محصول تابستانی و کشت پاییزی، انبار محصولات درو شده، عرضه و فروش، پرداخت مالیات، ذخیره ی زمستانی، تهیه ی مایحتاج سالیانه از طریق فروش محصولات برداشت شده، برگزاری آیین های جشن و شکرگزاری و...

   اما آفرینشگری محدود به کشت و کشاورزان نیست و از دوره هایی که چرخه‌ی زندگی جوامع به طور عمده بر محور کشاورزی می چرخیده صدها سال گذشته است. فلسفه ی آیین های ایرانی نیز از آن اندازه عمق و غنا برخوردار است که به بازیابی عناصر نوین در دوره های جدید بپردازد تا مبانی اش به جای فرسودگی، در گستره های تازه تجدید بنا شود و عظمت بنایش را همگان به نظاره بنشینند و نه تنها نظاره گر که نظارت کننده نیز باشند. از این طریق  حوزه ی عمومی فصل و فضای گمشده یی را باز می یابد و مگر غیرازاین است که زمان و مکان شرط  نخست موجودیت یافتن است؟

   اگر چند هزار سال پیش عصر کشاورزی بود، هم اینک عصر فرهنگ است و اگر آفرینندگان جوامع کشاورزی کشاورزان بودند، آفرینندگان عصر فرهنگ، دوستداران علم، هنر و ادب هستند و واسطه های آفرینش رزق و روزی مردمان در هر زمان و مکان از ارج و قرب ویژه ی خود برخوردارند.

   آفرینشگری و تولید محصولات فرهنگی در عصر فرهنگ از آن اندازه اهمیت برخوردار است که بنا به استدلال جامعه شناس فرانسوی الن تورن، در جامعه ی فرا صنعتی که در آن به جای کالاهای مادی،  خدمات فرهنگی جایگاه  اصلی را در تولید به خود اختصاص داده است، دفاع از شخصیت  و فرهنگ فاعل اجتماعی در برابر منطق دستگاهها و بازار است که جایگزین ایده ی مبارزه ی طبقاتی می شود.(6)

   مانوئل کاستلز جامعه شناس اسپانیایی نیز در کتاب سه جلدی عصر اطلاعات تاکید می کند: فرهنگ به مثابه منبع قدرت و قدرت به مثابه منبع سرمایه، زیربنای سلسله مراتب اجتماعی جدید عصر اطلاعات است.(7)

 بازآفرینی مهرگان؛ جشن آفرینش های فرهنگی

   دیرزمانی است که آغاز فصل درس و تحصیل با هنگامه‌ی مهرگان در این سرزمین گره خورده و مهرگان عطر و بوی درس و کتاب و دفتر و مدرسه به خود گرفته است. اعتدال پاییزی و سکون و آرامشی که طبیعت را در خود فرا می گیرد، شرایط مناسبی برای تمرکز و حضور ذهن که لازمه ی مطالعه و آفرینش های فرهنگی است فراهم می کند.

   بسیاری از رسم ها و جشن های مهم فرهنگی و هنری جهان نیز در فصل پاییز برگزار می شود. اهدای جایزه ی نوبل و از جمله نوبل ادبیات در فاصله ی روزهای 6 تا 9 اکتبر (14 تا 17 مهر ماه) انجام می شود. جایزه ی ادبی گنکور معتبرترین جایزه ی ادبی فرانسه در 2 نوامبر (11 آبان) اهدا می شود. جایزه ی ادبی بوکر در اوایل ماه اکتبر (روزهای پایانی مهرماه) نصیب نویسنده‌یی از کشورهای مشترک‌المنافع می‌گردد. 8 اکتبر (16 مهرماه) همزمان با نخستین روز جشن مهرگان در ایران؛ روز ملی شعر در بریتانیا نیزهست و جایزه ی فوروارد به بهترین مجموعه ی شعر و بهترین شعر منفرد در این روز اهدا می شود. معتبرترین نمایشگاه بین المللی کتاب جهان  در فرانکفورت، از 14 تا 18 اکتبر (22 تا 26 مهرماه) در آلمان برگزار می شود. جایزه ی کتاب سال سوئیس 15 نوامبر (24 آبان) در جریال فستیوال کتاب و ادبیات در شهر بازل سوئیس به نویسنده ی برگزیده  تقدیم می گردد. جایزه ی ادبی فرانسوی فلور5 نوامبر (14 آبان) به بهترین نویسنده ی جوان فرانسوی اهدا شده و جایزه ی ادبی هرمان هسه 26 نوامبر (5 آذر) در شهر کالسروهه آلمان به برنده ی خود تقدیم می شود. برشمردن همه ی موارد، این فهرست را بسیار طولانی خواهد ساخت.

   این نوشتار به همه ی کسانی که به گونه‌یی دست اندرکار تلاشهای فرهنگی، هنری و ادبی هستند پیشنهاد می‌کند تا بخشی فعالیتهای خود را به گونه یی سامان دهند تا میوه‌ی آن در هنگامه‌ی جشن مهرگان چیده شود. همچنان که بسیاری از هنرمندان و آفرینشگران فرهنگی می کوشند تا اثری از خود در نوروز  ارائه دهند، این تلاش را به مهرگان نیز تسری بخشند؛ به گونه یی که مهرگان به جشنی برای ارائه ی آثار فرهنگی و حتی علمی خلق شده در طول سال، به مخاطبان تبدیل شود.

   اگر چه به خودی خود بسیاری از فعالیتهای علمی و فرهنگی همانند برگزاری نمایشگاههای کتاب، هفته‌ی کتاب، اجراهای نمایش و موسیقی، نمایشگاههای هنرهای تجسمی، آیین رونمایی از کتابهای تازه منتشر شده، تجلیل و قدردانی از اهالی علم، فرهنگ، هنر و... در فصل پاییز رخ می‌دهد، لیک ساماندهی و برگزاری برخی از این تلاشها در فاصله ی زمانی 16 تا 21 مهر ماه  - که هنگامه ی جشن مهرگان است می تواند برای تثبیت هویت اصیل این آیین به عنوان جشن آفرینش های فرهنگی به طور جدی کارساز باشد.

   هم اینک که پس از مدتها انتظار، جشن باستانی نوروز در فهرست میراث معنوی نامحسوس سازمان علمی، فرهنگی و آموزشی ملل متحد (یونسکو) به ثبت رسیده است(8)، می توان با همت ایرانیان و دوستداران فرهنگ غنی آن، جشن مهرگان را نیز به جمع  میراث معنوی جهان ملحق کرد. تثبیت هویت جشن مهرگان به عنوان جشن آفرینش های فرهنگی، همت عالی دست اندرکاران و فعالان علمی، فرهنگی، هنری، رسانه یی و... را می طلبد. این تثبیت هویت  به هیچوجه به معنای پاک کردن پیشینه و فلسفه‌ی برپایی جشن مهرگان و یا سلب مسوولیت شناسایی، مطالعه و پژوهش در آن نیست، بلکه افزودن برعمق و گستره‌ی این آیین ارزشمند نیاکان  ماست. آیین های ایرانی همواره شرکت اعضای طبقات موثر و فعال اجتماعی را می طلبیدند و مهرگان به مثابه جشن آفرینش، حضور واسطه های آفرینش رزق و روزی را. اینک در عصر فرهنگ و اطلاعات، آفرینشگران علمی و فرهنگی غذای فکر و روح مردم را می آفرینند و میدانداری آنان در هنگامه ی جشن مهرگان می تواند پیام آور صلح، دوستی و محبت به یکدیگر و به جهانیان از طریق نشر آثار فرهنگی و گفت وگو باشد، همچنانکه مهمترین انگیزه و پیام نهفته در فلسفه ی جشن مهرگان گسترش صلح و دوستی و عطوفت میان مردم بوده است.

   بازآفرینی آیین مهرگان و تثبیت هویت آن به عنوان جشن آفرینشهای فرهنگی، می تواند بر اعتبار فرهنگی مردمان این سرزمین نزد جهانیان بیفزاید و هدیه یی باشد از طرف ایرانیان به آنانکه اندیشه‌ی صلح، طبیعت و عشق در سر دارند. باشد که هر یک به سهم خود گامی در این راه برداریم.

 --------------------------------------------------------- 

پانوشت

1- Public Sphere

2- بیرونی، ابوریحان (1352)، آثارالباقیه عن القرون الخالیه، ترجمه ی اکبر دانا سرشت، انتشارات ابن سینا، تهران، ص 293

3- برای مطالعه ی بیشتر در این باره می توانید به آثارالباقیه، روضه الصفا(ج1)، تاریخ طبری(ج2)، اوستا (یشتها)، از اسطوره تا تاریخ (مهرداد بهار)، جشن ها و آیین های ایرانی(پرویز رجبی)،جشن های مهرگان و سده (رضا مرادی غیاث آبادی) و دیگر منابع معتبر مراجعه نمایید.

5- بهار، مهرداد(1377)، از اسطوره تا تاریخ، تهران، نشرچشمه، ص348

6- کاستلزف مانوئل(1382)، عصر اطلاعات(ج1)، ترجمه ی علیقلیان و خاکباز، تهران، انتشارات طرح نو، ص 49

7- پیشین، ج 3 ، ص 430

8- هشتم مهرماه 1388، جشن جاویدان نوروز به فهرست میراث ناملموس جهان پیوست. این پرونده توسط هفت کشور هند، آذربایجان، ازبکستان، قرقیزستان، پاکستان و ترکیه و با مدیریت ایران به یونسکو فرستاده شد.